Liria e besimit

Liria e besimit, pluralizmi i sferës publike dhe totalitarizmi ideologjik

Të gjitha luftërat kulturore kanë pasur dhe kanë në themel të tyre konfliktin midis dy mënyrave radikalisht të kundërta të të kuptuarit e botës: njëra esencialisht empirike, ndërsa tjetra dogmatike; me fjalë të tjera konfliktin midis shkencës dhe besimit, midis natyrores dhe mbinatyrores.

E vetmja zgjidhje politike që mund t'i jepet këtij konflikti në frymën e liberalizmit demokratik është ajo, e cila mundëson krijimin e një sfere publike të paanshme ku secili botëkuptim ka mundësinë të afirmojë vërtetësinë e tij.

Sidoqoftë, ekzistenca e një sfere të tillë publike dhe vetë shoqëria pluraliste në të cilën jetojmë në fillim të shekullit të 21-të shpeshherë rrezikohen nga ambicie autoritariste për konformitet ideologjik.

Një rrezik i tillë mund të mënjanohet apo të përballohet vetëm nëse në veprimtarinë tonë promovojmë empirizmin, si baza e njohjes dhe e dijes, dhe jo besimin e verbër tek dogma apo tek autoritetet.

Edhe pse shumë mund të mendojnë se shkenca dhe feja përbëjnë dy burime dhe fusha të pavarura autoriteti, të cilat Steven Gould i quan "non-overlapping magesteria", fakti është se si shkenca ashtu edhe feja u referohen botës aktuale nga dy këndvështrime krejt të kundërta.

Ato mbështeten në dy epistemologji të ndryshme, apo dy mënyra të ndryshme për të justifikuar besimin në shkencë apo besimin në fe, të cilat, në fund të fundit, çojnë ose në natyralizëm apo në mbinatyralizëm.

Njerëzit, të cilët janë të prirur të besojë në dijen shkencore apo, më gjerë, në njohuritë empirike, do të kërkojnë t'u japë shpjegim ngjarjeve dhe dukurive të ndryshme mbështetur në fakte të perceptueshëm dhe të verifikueshëm.

Për ta, dija mbështet dhe provohet në fakte empirikë, të cilët mund të vëzhgohen prej nesh apo mund të jenë vëzhguar nga të tjerë para nesh në shekuj apo periudha të kaluara. Ideali i kësaj njohjeje është shkenca.

Mbështetur në evidencën empirike të vrojtuar dhe të provuar, në deduksione dhe teori, shkenca pranon dhe shpjegon ekzistencën e një botë të vetme natyrore, dukuritë e së cilës janë të lidhura dhe të ndërvarura nga njëra-tjetra.

Nëse për të përcaktuar atë çka ekziston realisht nisemi nga kriteri shkencor, atëherë duhet të pranojmë se realisht ekziston vetëm një botë, bota natyrore. Prej këtej rrjedh se në mungesë të evidencës empirike, njerëzit mund të mos besojnë tek Zoti, Krishti, shpirtrat dhe jeta e përtejme. Po njëlloj, nëse dikush është i prirur të besojë tek feja, atëherë kërkesa për evidencë empirike nuk është e domosdoshme.

Bazuar në intuitë, në besimin në fuqinë hyjnore, në traditën apo në mësimet e Biblës apo teksteve të tjerë të shenjtë, apo në ato çka predikojnë prifti apo imami, ky njeri do të besojë në kategori mbinatyrore dhe në qenie jonatyrore.

Nga sa thamë më sipër, realitetit mund t'i përqasemi nga dy këndvështrime shumë të ndryshëm: njëri natyralist, ndërsa tjetri mbinatyralist. Me fjalë të tjera, për të njohur dhe kuptuar botën që na rrethon, ekzistojnë dy epistemologji (teori të njohjes) shumë të ndryshme, prej të cilave njëra është empiriste, ndërsa tjetra jo.

Ato fe, të cilat nisen nga premisa që kanë një bazë empirike njohjeje, p.sh. natyralizmi religjioz, "feja Einsteiniane" apo versionet thjesht ontologjike të Budizmit, nuk bien në konflikt me shpjegimin natyralist të botës.

Por si mundet një shoqëri demokratike të menaxhojë marrëdhëniet potencialisht konfliktuale që mund të krijohen midis empirizmit dhe joempirizmit dhe dy botëkuptimeve të kundërta që ato gjenerojnë?

E djathta fetare, së cilës shpesh i referohen gjithashtu si "e djathta teokratike", vazhdimisht përpiqet të demonizojë natyralizmin shkencor dhe materializmin si një "krijim i djallit", i cili pengon të kuptuarit e botës, moralin, lirinë dhe dinjitetin njerëzor.

Në krahun sekularist, në Perëndim radhiten zakonisht ateistë militantë si Richard Dawkins apo Sam Harris (ky i fundit autor i librit shumë të lexuar "The End of Faith" (Fundi i besimit), të cilët denoncojnë ashpër besimin dhe fenë tradicionale si një "krijim i djallit", i cili frymëzon një mëndjengushtësi shoviniste, intolerancë ideologjike dhe një fanatizëm të rrezikshëm.

Duke qenë se si besimi në shkencë ashtu edhe besimi në fe kanë qenë historikisht dhe vazhdojnë të jenë të rrënjosur thellë në ndërgjegjen e njerëzve dhe kanë një ndikim të madh në botëkuptimin dhe veprimtarinë e tyre, do të ishte absurde të mendohej se besimi në njërën apo në tjetrën do të zhdukej në një kohë të afërt.

Konflikti midis shkencës apo kërkimit empirik natyralist, në njërën anë, dhe besimit në një fuqi të mbinatyrshme, në anën tjetër, është i vjetër sa vetë njerëzimi. Shkenca e ka tërhequr dhe e tërheq njeriun për shkak se ne jemi qenie domosdoshmërisht kurioze, të etur për të kuptuar, njohur, parashikuar dhe kontrolluar mjedisin natyror dhe shoqëror në të cilin jetojmë si edhe veten tonë.

Të zbuluarit dhe të kuptuarit e rendit të gjërave në natyrë dhe në shoqëri janë jashtëzakonisht të dobishme për njeriun, ashtu siç është i dobishëm edhe aplikimi praktik i zbulimeve shkencore apo i njohurive që mbështeten në to.

Nga ana e saj, pushteti i fesë mbi shpirtin dhe mendjen e besimtarëve shpjegohet me pamundësinë e intelektit njerëzor për të shpjeguar shumë dukuri natyrore dhe, mbi të gjitha, me frikën njerëzore nga vdekja.

Ajo shpjegohet gjithashtu me dëshirën e besimtarëve për t'i "shkëmbyer" vuajtjet njerëzore mbi tokë me një "jetë" më të mirë pas vdekjes, çka i bën ata të besojnë në ekzistencën e shpirtrave dhe të perëndive, të cilat transcedentojnë lëndën materiale.

Dëshira dhe besimi në ekzistencën e diçkaje që ekziston përtej botës natyrore që përshkruan dhe shpjegon shkenca, të diçkaje që gjoja përbën shkakun dhe qëllimin më të lartë të ekzistencës sonë individuale dhe të botës që na rrethon, kanë motivuar dhe vazhdojnë të motivojnë ekzistencën e paragjykimeve dhe të besimeve të shumta, të cilat kanë pak apo aspak mbështetje empirike.

Ndoshta një ditë, njerëzit, si speciet më të larta të natyrës, do të heqin dorë nga ky "opinion transcendental", siç e quan atë filozofi humanist evropian Paul Kurtz. Rënia e dukshme e frekuentimit të kishave dhe e pjesëmarrjes në ritet dhe festat fetare në Evropë sugjeron se kjo nuk është e pamundur. Sidoqoftë, ngushëllimi në një fe të mbështetur mbi një besim tradicional të caktuar do të vazhdojë për shumë kohë të mbetet pjesë integrale e kulturave të ndryshme, si në Perëndim ashtu edhe në Lindje, si në Veri, ashtu edhe në Jug.

Përderisa shkenca dhe feja do të vazhdojnë të bashkekzistojnë në shoqëri, çështja shtrohet se si të mundësojmë një bashkekzistencë "paqësore" midis këtyre botëkuptimeve të kundërta, prej të cilëve njëri është esencialisht natyralist dhe tjetri mbinatyralist.

Një bashkekzistencë e tillë në Perëndim në kohën tonë nuk do të ishte problematike po të mos bëhej fjalë për dëshirën evangjelike, kaq të ngjashme me dëshirën njerëzore në përgjithësi, për të universalizuar besimet e dikujt, dëshirë apo përpjekje të cilën mund ta quajmë një "mentalitet totalitarist".

Motoja e evangjelistëve është kjo: Të tjerët duhet të besojnë si ne, nga që një pluralitet botëkuptimesh krijon dyshime mbi të vërtetën. Dëshira për konformitet botëkuptimor fetaro-ideologjik ndonjëherë manifestohet në përpjekje për të shtypur forcërisht pikëpamjet kundërshtare (si për shembull xhihadistët islamikë, për të cilët "qafirët" - të pabesët - meritojnë vdekjen), apo për të konvertuar njerëzit me një botëkuptim të ndryshëm fetar në fenë e tjetrit, çka është një mision famëkeq i fesë mormone.

Po të mos kishte, pra, forca fanatike, të cilat insistojnë se ne të gjithë duhet të kemi të njëjtin botëkuptim me ta ose ndryshe "të vdesim", nuk do të kishte arsye të shqetësoheshim për bashkekzistencën e paqshme midis botëkuptimeve të ndryshme. Nëse problemi vazhdon të jetë shqetësues kjo ndodh për shkak se fanatizmi fetar vazhdon të ekzistojë.

Nga pikëpamja politike dhe e harmonisë sociale, qëndrimi më i drejtë në zgjidhjen e problemit të bashkëjetesës së botëkuptimeve të ndryshme është që shteti të mbetet ideologjikisht neutral, të mos përzihet në çështjet e fesë, por të mundësojë krijimin e një sfere publike për realizimin e shërbimeve sekulariste dhe mbrojtjen civile e juridike të qytetarëve duke mos u mbështetur apo duke u ndikuar nga asnjë kozmogoni e veçantë.

Dallimet midis botëkuptimeve të ndryshme duhet të debatohen brenda kësaj sfere publike (përgjithësisht në mënyrë paqësore), pa pjesëmarrjen e shtetit në të. Si individ njerëzor dhe si qytetar i një shteti çdokush është absolutisht i lirë të besojë si të dojë mbi formën më të lartë të realitetit (natyra apo perëndia).

Në të vërtetë, liria e besimit dhe pluralizmi ideologjik janë një element qendror i pavarësisë dhe lirisë individuale të njeriut dhe një kusht esencial për krijimin dhe mbrojtjen e demokracisë liberale.

Në një shoqëri demokratike shteti, apo administrata publike, është në shërbim të interesave të qytetarëve dhe të së "mirës publike", prandaj kërkohet që ai të jetë ideologjikisht neutral në sferën publike, ndërsa përpiqet të realizojnë detyrimet e veta shtetërore ndaj qytetarëve. Në çdo shoqëri demokratike, neutraliteti është një parim dhe kusht esencial për sigurimin e lirisë së ndërgjegjes së gjithsecilit.

Në Shtetet e Bashkuara kjo liri është sanksionuar në Amendamentin e Parë të Kushtetutës amerikane, i cili mbron të drejtën e çdo individi të besojë në çfarëdolloj botëkuptimi (jo vetëm fetar) që ai dëshiron apo zgjedh me vullnetin e tij të lirë.

Dyqind e ca vjet më parë, themeluesit e demokracisë amerikane e gjykuan të domosdoshme ta konsideronin këtë një të drejtë themelore të njeriut si reagim ndaj sundimit të ashpër kolonial britanik dhe më pas ndaj impulseve të legjislaturave të shteteve të veçantë të federatës amerikane, të cilat rrezikonin t'ia nënshtronin lirinë e individit dhe të drejtat e pakicës "tiranisë së shumicës".

Në këtë kuadër, ndarja e kishës nga shteti me anë të një sfere publike ideologjikisht neutrale, u bë dhe mbetet një parim esencial i demokracisë amerikane dhe i çdo forme tjetër të demokracisë liberale.

Në praktikë, një neutralitet i tillë kërkon, apo do të thotë, që në hartimin e politikave sociale (për çështje dhe dukurit të tilla siç janë, për shembull, aborti, të drejtat e individit apo vdekja me dinjitet), argumentet mbi bazën e të cilave duhen marrë vendime apo votuar ligje duhet t'i referohen kësaj bote: botës fizike të përkohshme për secilin nga ne, të cilën ne e "trashëgojmë" nga paraardhësit tanë, në të cilën ne jetojmë, të cilën e prekim dhe e njohim përmes shqisave tona dhe e kuptojmë përmes arsyes sonë si qenie reale të arsyeshme.

Kjo do të thotë se cilido që të jetë botëkuptimi i atyre që shoqëria i ka zgjedhur të hartojnë dhe miratojnë ligje dhe të marrin vendime, nga efekti i të cilave preken shumica apo të gjithë anëtarët e shoqërisë, apo qoftë edhe një pakicë, kanë për detyrë të veprojnë empirikisht dhe racionalisht si qenie të kësaj bote reale, empirike, të prekshme kur bëhet fjalë për politika sociale.

Një empirizëm i tillë pragmatik është veçse i natyrshëm dhe i domosdoshëm në realitetin politik të një shoqërie pluraliste, në të cilën individët e zgjedhur demokratikisht për të hartuar ligjet dhe për të drejtuar punët e shtetit, duhet të preokupohen për shqetësimet e qytetarëve në realitetin material në të cilin ata jetojnë dhe jo për atë sferë transcedentale të besimeve të tyre, aq më tepër kur këto janë të ndryshme ndër individë apo komunitete të besimeve të ndryshme fetare.

Natyrisht, është e kuptueshme dhe nuk ka asgjë të keqe që një besim fetar të influencojë mbi normat morale të një individi. Veçse kur individët marrin pjesë në një debat publik apo janë zgjedhuar ose emëruar në kapacitete të vendimmarrjes publike, ata kërkohet t'i mbështesin argumentet e tyre në arsye dhe në fakte konkrete, në gjëra që janë të përbashkëta për individë të të gjitha besimeve fetare si edhe për ata që nuk besojnë në asnjë fe.

Në një demokraci pluraliste, duhet të ekzistojë një gjuhë politike e përbashkët për të gjithë shoqërinë dhe kjo gjuhë s'mund të jetë gjuha e teologjisë, apo çdo lloj gjuhe tjetër sektariste. Neurofilozofi amerikan Joshua Greene dhe psikologu Jonathan Cohen, në një prej punimeve të tyre të fundit, shkruajnë se "Ligji në vendet perëndimore është një institucion publik i krijuar për të vepruar në një shoqëri, e cila respekton një gamë të gjerë besimesh fetare dhe metafizike.

Në këto shoqëri ligji nuk mund të funksionojë nëse ai presupozon fakte metafizikë mbi natyrën e veprimit njerëzor, të cilët janë kontradiktorë dhe të paverifikueshëm në mënyrë empirike. Për këtë arsye, ligji duhet të kufizohet vetëm në ato fakte që janë të verifikueshëm në mënyrë ndërsubjektive, fakte që njihen dhe vlerësohen nga shkenca në kuptimin e gjerë të fjalës.

Kjo praktikë nuk do të thotë se ne duhet patjetër të besojmë se të vetmet fakte që ekzistojnë janë faktet e verifikueshëm shkencërisht. Përkundrazi, një praktikë e tillë do të thotë se faktet shkencorë apo të verifikueshëm shkencërisht janë të vetmet fakte mbi të cilat mund dhe duhet të mbështeten institucionet publike në një shoqëri pluraliste".

Problemi me të cilin ndeshet një shoqëri e hapur është pikërisht ai, i cili kundërshtohet nga çdo sistem totalitarist: bashkekzistenca paqësore midis botëkuptimeve të ndryshme.

Empirizmi pragmatik në sferën publike i shërben pikërisht ruajtjes dhe konsolidimit të një shoqërie të hapur, në të cilën pikëpamjet dhe botëkuptimet e grupeve të vogla shoqërore janë të garantuara nga totalitarizmi ideologjik. Raison d'être e totalitarizmit ideologjik, qoftë ky religjioz, komunist apo fashist, është krejt e kundërta: të krijojë një besim apo një ideologji të vetme, të njëjtë për të gjithë, mbi bazën e së cilës të hartohen dhe të justifikohen të gjitha politikat sociale.

Mjetet për realizimin e këtij uniformiteti mund të variojnë nga fushatat propagandistike indoktrinuese paqësore (kjo ka qenë një taktikë e preferuar e komunistëve dhe sot është një taktikë që e përdor e djathta kristiane), deri tek dhuna, burgosjet dhe vrasjet (metoda këto njëlloj të përdoruara si nga komunistët ashtu edhe nga fashistët), bombat dhe terrori në shkallë të gjerë (metoda të preferuara të islamofashistëve sot).

Sidoqoftë, pavarësisht mjeteve dhe metodave të përdorura, synimi final i çdo varianti të totalitarizmit ideologjik është i njëjtë: të imponojë në mendjet dhe zemrat e të gjithë anëtarëve të grupit shoqëror apo të mbarë shoqërisë një pikëpamje të vetme mbi realitetin, për ta bërë më të lehtë sundimin mbi ta.

Nga sa thamë më sipër mund të konkludojmë se vetëm një botëkuptim i cili mbështet në faktet empirike dhe jo në besimin, traditën, apo autoritetin mund t'u bëjë ballë prirjeve dhe praktikave autoritariste indoktrinuese të shtetit apo të fesë. Pse? Pikërisht sepse përmbajtja e një botëkuptimi të krijuar mbi bazën e njohjes empirike të realitetit natyror apo shoqëror mbështetet dhe verifikohet nga faktet dhe jo nga një besim irracional.

Një botëkuptim i tillë krijohet si rezultat dhe reagim individual dhe kolektiv ndaj vëzhgimeve dhe përjetimeve reale, konkrete në botën objektive që na rrethon, e mbi këtë bazë, bëhet e mundur kuptimi dhe shpjegimi i saj si një botë e pavarur nga ndonjë vullnet mbinatyror apo nga dëshirat individuale të njerëzve.

Natyrisht, empiricistët dhe natyralistët akuzohen shpesh se ata përpiqen me çdo kusht të universalizojnë dhe imponojnë versionin empirik (materialist) të përqasjes ndaj realitetit duke dashur të eliminojnë tërësisht çdo formë besimi që nuk mbështetet mbi dijen empirike por niset nga faktorë mbinatyrorë.

Autorë të tillë si Richard Dawkins apo Sam Harris, të cilët i përmendëm në krye të këtij shkrimi, shfaqin një mungesë tolerance absolute ndaj çdo besimi. Sipas tyre, besimi është summum malum i gabimit njerëzor që kërcënon vetë ekzistencën e planetit tone; sa më pare që njerëzimi të pushojë së besuari në paradigma për të cilat nuk ekziston asnjë evidencë ampirike, aq më të shumta janë shanset tona për të mbijetuar.

Për ta, armiku është vetë besimi. Në librin e tij "Fundi i besimit" Sam Harris bën thirrje për asgjësimin e çdo forme besimi mbinatyror, duke thekuar se edhe përkrahësit e moderuar të fesë, duke toleruar pikëpamje të cilat s'kanë bazë empirike, u vijnë në ndihmë ekstremistëve fanatikë fetarë, agjenda e të cilëve synon një dominim global.

Pikëpamja që mbron Harris mund të pranohet për aq sa ajo provon lidhjen shkaksore midis besimit të pambështetur në evidencë empirike dhe totalitarizmit ideologjik, me fjalë të tjera në atë aspekt që dobësimi i besimeve të pa mbështetura në fakte empirike ndihmon zhvillimin e pluralizmit në shoqëri. Por jo më larg se kaq.

Me pikëpamjen e tij, Harris duket se braktis vetë parimin e lirisë së ndërgjegjes që është thelbi i demokracisë liberale perëndimore dhe i vetë epistemologjisë empirike që ai aplikon. Harris shkruan: "Duke marrë parasysh lidhjen që ekziston midis besimit të njeriut dhe veprimeve të tij, është e qartë se ne nuk mund ta tolerojmë diversitetin e besimeve fetare më shumë se ç'tolerojmë diversitetin e besimeve mbi epidemologjinë dhe higjenën bazë" (The End of Faith, f. 46).

Në mënyrë akoma më provokuese ky autor shkruan se "disa pikëpamje [fetare] janë kaq të rrezikshme sa që mund të konsiderohet e moralshme t'i vrasësh njerëzit që besojnë në to" (f. 53).

Në një shoqëri të hapur e pluraliste njerëzit duhet të tolerojnë ekzistencën e botëkuptimeve të mbështetura mbi besimin për aq kohë sa aderuesit e këtyre botëkuptimeve nuk cënojnë pavarësinë e mendimit të tjetrit dhe lirinë e tij.

Kujdes duhet treguar sidomos për të bërë dallimin midis besimit (të cilin nuk duhet domosdo ta barazojmë me totalitarizmin) dhe vetë totalitarizmit ideologjik, sidomos atij varianti totalitarist që u ka shpallur luftë botëkuptimeve të ndryshëm nga ai.

Natyrisht, do të ishte mirë sikur besimet që nuk mbështeten mbi evidencë empirike në realitetin natyror dhe shoqëror në të cilin jetojmë të humbitnin gjithnjë e më shumë efektin dhe rolin e tyre në jetën e individit dhe të shoqërisë.

Sidoqoftë, kjo nuk duhet dhe s'mund të arrihet në asnjë mënyrë përmes indoktrinimit dhe dhunës, por në sajë të përparimit dhe popullarizimit gjithnjë e më shumë të dijeve shkencore si edhe përmes kultivimit të arsyetimit racional kritik në masat e gjera, veçanërisht në radhët e rinisë dhe sidomos në klasë dhe në kulturën që ofron shkolla.

Fatos Tarifa