Feja tradicionale turke

Shko poshtė

Feja tradicionale turke

Mesazh  Fakiri prej 08.02.12 22:39

Feja tradicionale turke

Turqit, para se tė pranojnė islamin,kanė qenė pjesėtarė edhe tė budizmit,hinduizmit, maniheizmit, zaratustrizmit, hebraizmit dhe tė krishterimit.Vetėm se, kjo nuk ėshtė bėrė me pėrqafimin tėrėsor tė tyre por duke i pranuar ato pjesėrisht, krahas besimeve tradicionale tė veta.

Pėrvetėsimi komplet shihet vetėm nė kalimin e tyre nė islam.Pėrveē feve qė i numėruam mė lart ėshtė edhe feja e hershme turke,tė cilėn e ka besuar populli turk qė nė kohėt mė tė vjetėra dhe qė mund ta quajmė edhe fe tradicionale turke. Ėshtė e vėshtirė qė tė diskutohet pėr ekzistimin e njohurive dhe studimeve tė mjaftueshme pėr tė. Tema nė fjalė komentohet nė bazė tė njohurive ekzistuese.

Nė shek. II para e.s. te popujt turq dhe te hunėt tradicionalisht ka qenė besimi nė Zotin e qiellit. Teoritė e bazuara nė Dhiatėn e Vjetėr, edhe pse historinė gjenealogjike turke e mbėshtetin nė Jafesin (2500 para e.s.), gjegjėsisht nė djalin e Nuhit, komentatorėt arkeologjikė shkojnė edhe mė larg, rrėnjėt e tyre derisa humbasin nė burimet historike.

Dėshmitė se Oguz Kani ka qenė armik i adhurimit tė idhujve, se babain e tij e shkatėrroi pėr shkak tė favorizimit tė idhujtarisė dhe se shtetin e mori nė duart e tij, janė nė thelb shkėndijat e dėshirės sė tij qė tė arrijė nė monoteizėm. Nuk ėshtė lehtė qė nė njė kohė dhe nė njė periudhė tė pashėnuar tė hasėsh nė dokumente pėr njė temė abstrakte.

Edhe sot me njohuritė e arritura etnologjike dhe me dokumetacionet historike nuk shihet se ėshtė e mundshme tė arrihet nė pėrgjithėsime pėrfundimtare. Dokumentacionet arkeologjike dhe etnologjike, nė pėrgjithėsi tregojnė se turqit kanė qenė politeistė. Nė burimet e shkruara tė periudhės mė tė vonshme, si monumentet Orhun, ėshtė rastisur edhe nė gjurmė monoteiste.

Nė historinė fetare tradicionale turke ėshtė e mundur qė besimi tė ndahet: nė atė tė klasės sė ngritur dhe besimi i shtresės popullore dhe, kėshtu, ka mundėsi tė arrihen dy pėrfundime. Shumica e studimeve tė bėra deri sot, janė studime folklorike nė lidhje me besimet popullore turke. Kurse studime pėr besimet e shtresės sė ngritur gati se nuk ka fare.Natyrisht, shkaku i vėrtetė i kėsaj nuk duhet tė harrohet se janė mangėsia e burimeve dhe e mjeteve.

Edhe njohuritė qė do t’i paraqesim mė poshtė, nė pėrgjithėsi, kanė tė bėjnė me besimin popullor tradicional turk. Vetėm se, pėr shkak qė fiset e ndryshme turke e kanė pranuar budizmin, hinduizmin, zaratustrizmin, maniheizmin, krishterimin, hebraizmin dhe islamin, nuk ėshtė e drejtė qė tė diskutohet vetėm pėr njė fe tė caktuar.

Ėshtė e mundur qė sot nė besimet popullore turke,tė gjenden gjurmėt dhe ndikimet e feve tė lartprmendura.Kėtu shkurtimisht do tė pėrqendrohemi nė aspektin “Feja tradicionale turke”. Gjithashtu shkurtimisht do tė diskutojmė edhe pėr marrėdhėniet e saj me fetė e saj tė pėrgjithshme.

Njohuritė pėr traditėn e varrimit tė tė vdekurit tek iskitėt, qė i jep Herodoti, i cili ka jetuar nė shek. V para e.s., kohėt e fundit vėrtetohen edhe nga gėrmimet arkeologjike tė bėra nė Azinė e Mesme dhe nė Malet Alltaj. Historia e varrezave dhe e teshave nė ta, tė nxjerrura nė shesh nga kėto zbulime, shkon deri nė vitin 3000 para e.s.

Edhe burimet kineze, tė mbetura prej shek. IV tė e.s., dhe sqarimet e Radlofit, qė nė shek. XVIII ka shėtitur Azinė e Mesme dhe Veriore, gati sa tregojnė njė paralelizėm me tė dhėnat historike dhe arkeologjike.

avatar
Fakiri

536


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Feja tradicionale turke

Mesazh  Fakiri prej 08.02.12 22:40

1. Emri i besimit tradicional turk dhe adhurimet e tyre

Pėr besimin dhe adhurimet tradicionale turke, me ndikimin e etnologėve perėndimorė, pėrdorej termi shamanizėm. Nė literaturė fjala “shaman” ka kuptimin “magjistar primitiv”. Origjina e fjalės ėshtė nga gjuha tunguziane, kurse nė gjuhėn jakute janė fjalėt: “oyun” ose “udayan”. Ndėrkaq te turqit alltaj ėshtė fjala “kam” ose “gam”.

Nė fakt termi shamanizėm, i cili rrjedh prej emrit Shaman, emėr ky i cili i jepet
atij qė udhėheq nė rituale dhe nė adhurim, nuk ėshtė shprehja e vėrtetė e fesė tredicionale turke. Madje, nė kohėn e Mbretėrisė Ruse, njė grup turqish shkuan te mbreti rus dhe i thanė se feja e tyre nuk ėshtė shamanizmi, dhe se ata nuk dėshironin qė ky emėr tė pėrdorej pėr ta.

Por, misionarėt dhe etnologėt perėndimorė kanė ngulmuar mbi kėtė term tė gabuar dhe tė padėshiruar dhe kėshtu nė literaturėn botėrore, fjalėn “shamanizėm” e kanė vendosur si njė term kryesor.

Nė botimin e parė tė kėtij libri kam pėrdorur termin “Feja e vjetėr turke”. Vetėm se, pėrdorimi i shprehjes “Fe tradicionale turke” nė punimet e reja tė Ü. Günay dhe tė H. Güngör-it, mė shtyu qė tė mendoj edhe njėherė pėr kėtė ēėshtje. Edhe pse gjatė historisė turqit kanė pranuar fe tė ndryshme, duke pėrfshirė edhe fetė universale, mendimi i Günay-it dhe i Güngör-it se kjo fe (feja tradicionale) duhet tė dallohet mė qartė nga fetė tjera, mė pėlqeu dhe vendosa t’i pėrshtatem kėtij mendimi tė tyre.
avatar
Fakiri

536


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Feja tradicionale turke

Mesazh  Fakiri prej 08.02.12 22:41

2. Koncepti pėr Zotin

Besimi hyjnor te turqit e vjetėr ishte henoteizmi. Gjegjėsisht besohet nė njė zot tė madh qė ka krijuar gjithėsinė dhe ēdo gjė, por tė njėjtit i pėrshkruhen grua dhe fėmijė. Me fjalė tė tjera, bashkė me pranimin e shumė qenieve hyjnore, besoj se nė mesin e tyre ka njė Zot tė fuqishėm. Fjala “zot” nė tė kaluarėn te turqit pėrdorej edhe me kuptimin “zot”, por edhe me kuptimin “qiell”.

Sikur qė shihet te fqinjėt e tyre kinezė, ata njė kohė kanė besuar edhe nė “Zotin e qiellit”. Besojnė se Zoti i Qiellit qėndron nė katin mė tė lartė, bashkė me bashkėshorten e tij. Mė vonė, pėr tė mos u pėrzier termat qiell dhe zot, tė cilat shprehen me fjalėn “tengri”, hyjnia duhej tė shprehej mė fjalė tjetėr. Kėshtu qė, turqit alltaj kėtė qenie tė lartė e kanė quajtur Ülgen, Ülgön (i madh) ose Bay Ülgen (i pasuri i madh).

Tatarėt kanė pėrdorur emrin “Kuday”, jakutėt “Tanara”, ēuvashėt “Tura” ose “Tora”. Pėrveē kėtyre ėshtė edhe pėrmendja e termave tė popujve turq si Idi, Ugan, Ēalab, Bayat etj.

Nė pėrgjithėsi, Zoti konceptohej nė trajta njerėzore, gjegjėsisht si person i cili bashkė me gruan e tij Umay-in, qėndron nė katin mė tė lartė qiellor. Turqit abakan diskutonin edhe pėr tendėn e Zotit tė Qiellit. Sipas turqve alltaj, Bay Ülgen qėndron ulur mbi njė fron prej ari, nė njė saraj tė mbėshtjellur me ar.

Ai ėshtė krijuesi i njerėzve, fushave, maleve, zjarrit, diellit, hėnės, yjeve dhe kupolės qiellore; ai ėshtė edhe udhėheqės i fatit. Ai, gjithashtu, ėshtė edhe dhurues i fėmijėve. Edhe pse fuqia e tij mjafton pėr ēdo gjė, ai kėnaqej vetėm me veprimin e sė mirės.

Sipas mbishkrimeve Orhun, edhe sundimtarėt dhe zotėrinjtė turq e falėnderonin Zotin e Qiellit. Ata kur flisnin pėr punėt me sukses nuk nguronin tė pėrdornin edhe termin “dėshira e Zotit”. Gjithashtu emrin e Zotit e pėrmendnin nė veēanti, pa mos e pėrzier me zotėrat dhe shpirtrat e tjerė. Dhe kjo ne na tregon se sa ka qenė i zhvilluar tek ata besimi nė Zotin e Madh.

Sipas turqve alltaj, Zoti i madh Ülgen, ka shtatė ose nėntė djem, nėntė vajza dhe njė shpirt ndihmės. Djemtė e Ulgenit kanė qenė: Karshėt, Pura-Kan, Jajėk-Kan, Burēa-Kan, Karakush, Paktė-Kan, Er-Kan. Ēdo fis, njėrin nga kėta e llogariste pėr themelues tė fisit tė vet. Vajzat e Ulgenit nė pėrgjithėsi quheshin “Vajzat e bardha”, gjegjėsisht “Vajzat e ndershme”.

Kėto vajza, qė kanė hyrė nė shtresėn e shpirtėrave tė mirė gjatė ritualeve i inspirojnė dhe i inkurajojnė kamėt (shamanėt). Foshnjat, nė formė tė lodrės pėr fėmijė, tė cilat i pėrfaqėsojnė ato, qėndrojnė varur nė mantelin e kamit, Kurse shpirtėrat ndihmės tė Ulgenit, kryejnė detyrėn e tė dėrguarit dhe qėndrojnė nė qiellin mė tė afėrt tė botės. Kėta, si Jajėk, Sujla, Karllėk dhe Utkuēu, pėrbėjnė shpirtėrat mė tė avancuara tė panteonit tė zotave.

Sipas turqve lebed, Bay Ulgeni ka katėr djem: Pėrēak-Kan, Toz-Kan, Kara-Kan dhe Sujlap. Djali i kėtij tė fundit ėshtė Sari-Kan. Djali i Pėrēak-Kanit ėshtė Kėrgėz-Kan. Ky llogaritet shpirti themelues i turqve lebed, tė cilėt kanė jetuar pėr rreth lumit Kargasan.

Pėrveē Kara-Kanit, tė gjithė zotat e tjerė njerėzimit i bėnin mirė, ndėrsa Kara-Kani, largohet prej botės sė zotave dhe tėrhiqet nė botėn e errėsirės. Erlik, sundimtari i tė vdekurve, ėshtė i biri Kara-Kanit. Edhe Erliku ka dy djem: Ulap dhe Kolok.

Tė gjitha kėto krijesa hyjnore jetonin nė njė botė tė errėt nėntokėsore dhe quheshin Aza. Nėn urdhėrin e Azave gjendeshin djajtė dhe nėpėrmjet tyre i mundonin njerėzit dhe kėrkonin prej tyre flijim.
avatar
Fakiri

536


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Feja tradicionale turke

Mesazh  Fakiri prej 08.02.12 22:42

3. Fuqitė natyrore dhe shpirtėrore

Turqit e vjetėr besonin se, toka dhe bota nėntokėsore janė pėrplot tė mbushura me disa shoqėri shpirtrash dhe me fuqi shpirtėrore dhe se ēdo vend ka pronarin shpirtėror tė saj. Zoti i Qiellit me njerėzit fliste me anė tė tė dėrguarve shpirtėrorė. Shamanin nė udhėtimin e tij qiellor e shoqėronin shpirtrat.

Sidomos, nė natyrė ēdo krijesė ka njė shpirt,tė cilėt detyrat e tyre i kryejnė nė mėnyrė hierarkike. Ēdo gjė qė jeton nė ose mbi detra, lumenj, liqenj, male dhe mbi ose nė
kodrina ka njė shpirt mbrojtės.

Fuqitė natyrore si dielli, hėna, yjet, bubullima, vetėtima konceptoheshin nė formė tė shpirtėrave qiellorė. Nė burimet kineze pėrmendet se, hunėt e kanė madhėruar diellin dhe hėnėn. Sipas njohurive etnologjike moderne, ky kult ka vazhduar edhe te jakutėt.

Dielli dhe hėna llogariten si dy vėllezėr (motra) dhe atyre u pėrshkruhet fuqi hyjnore. Besohej se disa trima rrjedhin prej bamirėrsisė sė diellit dhe tė hėnės. Po ashtu edhe yjet dhe planetet llogariten tė shenjta. Mė i rėndėsishmi nga ato ėshtė Venusi, gjegjėsisht ylli i mėngjesat.
avatar
Fakiri

536


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Feja tradicionale turke

Mesazh  Fakiri prej 08.02.12 22:43

a. Shpirti dhe kulti i malit

Te turqit, kulti i malit ka tė bėjė me kultin Zoti i Qiellit. Nė malin Han-Joan, qė ėshtė prej vargmaleve Jen-si-jan dhe Shan-din-shan, atdheu i vjetėr i hunėve, ėshtė mali ku ēdo vit sakrifikohet pėr Zotin e Qiellit. Perandorėt Hanė, marrėveshjet me Kinėn i kanė aprovuar duke sakrifikuar dhe duke u betuar nė vendin e quajtur mali Hun.

Turqit malet i llogarisnin si vende tė zotave.Ka mundėsi qė ky besim tė jetė pėr shkak se, malet e larta duken sikur janė mė afėr qiellit.Pėr kėtė, shumica e maleve nė Azinė e Mesme, njihen me emrat si zoti Han, Buztag Ata Kayrakan etj., tė cilėt nė turqishte dhe nė mongolishte kanė kuptimet: i shenjtė, ati i madh, perandor i madh.

Sikur qė ēdo familje kishte njė mal tė shenjtė tė vetin special, edhe shoqėritė e formuara nga kėto fise kishin malet e shenjta tė pėrbashkėta. Nga mbishkrimet e gokturqve dhe ngjyrave tė tyre kuptojmė se, nė shek. VII pėr tė gjitha fiset turke dhe fiset e huaja, qė janė bashkuar me perėnditė qiellore tė turqėve, kulte kanė qenė malet dhe pyjet Ötüken.

Nė kėto lokale tė shenjta adhurohej Zoti i Qiellit,Jersua (hyjni e tokės dhe e ujit) dhe shpirtrat e stėrgjyshėrve. Edhe malet pėrreth dhe burimet e lumit Orhun,qė prej kohės sė hunėve,nga ana e fiseve tė ndryshme turke janė llogaritur tė shenjta.Po ashtu dihet se janė pėrdorur edhe si vend kulti.

Edhe fiset e sotme alltaj, kanė male tė shenjta. Ata nė kėngėt fetare tė tyre, pėrmendin vargmalet Alltaj. Pėr turqit malet, liqenet, lumenjtė janė pėrplotė me shpirtėra dhe janė krijesa tė gjalla. Kėshtu qė kur flitet pėr ta, ėshtė vėshtirė tė kuptohet se flitet pėr malet, pėr ujėrat, apo pėr njeriun, i cili mban emėr gjeografik. Tė gjitha kėto objekte janė krijesa qė dėgjojnė, qė martohen, qė kanė fėmijė.Shpirti ėshtė vetė mali, mali ėshtė vetė shpirti.
avatar
Fakiri

536


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Feja tradicionale turke

Mesazh  Fakiri prej 08.02.12 22:45

b. Shpirti dhe kulti i zjarrit

Turqit, qė nė kohėt e hershme e kanė respektuar zjarrin dhe kanė besuar se nė zjarr ka njė shpirt tė shenjtė. Alltajasit kėtij shpirti i thonė “ot ezi” (pronar i zjarrit); jakutėt, me kuptim tė njėjtė, i thonė “ot iēēite”. Besimi se zjarri vjen prej qielli, ėshtė njė besim i pėrhapur shumė nė mesin e turqve.

Historikisht ėshtė vėrtetuar se ai posedon njė fuqi pastrimi. Nga ceremoni tė shumta qė bėhen pėr raste tė ndryshme, kuptohet se ekziston besimi se zjarri ka njė specifikė qė njeriun e pastron prej tė kėqijave, prej shpirtėrave tė ligj dhe e mbron prej sėmundjeve.

Zjarrin e pėrdornin edhe si mjet qė lajmėron pėr tė ardhmen. Atė e llogarisnin si njė krijesė tė gjallė dhe mundoheshin, qė nė respektimin ndaj tij tė mos mbeten tė mangut. Te turqit alltaj dhe te tė Sibirisė, ka qenė traditė qė pėr zjarrin tė sakrifikohet,tė sapomartuarit tė derdhin vaj nė zjarr gjatė ceremonisė, prej pijeve dhe prej ushqimit tė tyre t’i ndajnė njė pjesė edhe shpirtit tė zjarrit.

Besohej se zjarri ėshtė dėrguar prej qielli, nga ana e Ülgenit. Kundėr zjarrit nuk thuhet asnjė fjalė e keqe.Rreptėsisht ishte e ndaluar sharja e zjarrit,fikja e tij me ujė, pėshtyrja nė tė dhe loja me zjarrin.Njė traditė e vjetėr ishte edhe hedhja e fallit duke shikuar zjarrin.

Nė ditė tė caktuara tė vitit ndizej njė zjarr i madh, flijohej, bėheshin lutje dhe mė pastaj shikohej fall nė flakėn e kėtij zjarri. Nėse flaka bėhej e gjelbėrt sinjalizonte se do tė ketė shi, bereqet dhe prodhim tė mirė; nėse merrte ngjyrė tė kuqe atėherė simbolizonte sėmundjet ngjitėse, nėse shndėrrohej nė tė zezė simbolizonte vdekjen e perandorit.

Sipas karagasve, nėse zjarri fishkėllon kjo ishte simbol se do tė vijė njė mik nga larg. Vetėm nėse zjarri fishkėllon natėn nuk ėshtė mirė, sepse ajo ėshtė shenjė e afrimit tė djallit. Atėherė pėr largimin e djallit, nė zjarr hidhet njė dru dėllinje, qė llogaritej si dru i shenjtė.

Jakutėt, nėse shohin se hiri lėviz nė oxhak, thonė “og kuta oynyur” (luan shpirti i fėmijės) dhe besojnė se zjarri tregon se familja do tė lind njė fėmijė. Nėse duke menduar diēka fishkėllon zjarri, ata gjykonin se ajo nuk mund tė realizohet.

Pėr tė shfrytėzuar fuqinė pastruese tė zjarrit dhe pėr t’i pėrzėnė shpirtėrat e ligj, gokturqit perėndimorė, nė shek. VI delegacionet e huaja qė vinin nė shtetin e tyre, i kalonin nėpėr zjarr, me anė tė tė cilit mundoheshin t’i pengonin shpirtėrat e ligj qė tė hynin bashkė me tė deleguarit dhe t’i prishnin magjitė e tyre.
avatar
Fakiri

536


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Feja tradicionale turke

Mesazh  Fakiri prej 08.02.12 22:47

c. Kulti i stėrgjyshėrve

Tradita e respektimit tė stėrgjyshėrve tė vdekur dhe sakrifikimi pėr ta, pėrbėjnė pjesėn e rėndėsishme tė besimit turk. Hunėt ēdo vit, nga mesi i muajit Maj sakrifikonin pėr paraardhėsit e tyre. Edhe gokturqit dhe ujgurėt, sikur hunėt, mblidheshin nė malet e shenjta dhe sakrifikonin pėr zotin dhe paraardhėsit e tyre. Madje tė vdekurit i varrosnin bashkė me teshat me vlerė tė tyre.

Vizatimet, tė cilat alltajtė i quanin “toz”, dihej se kishin tė bėnin me kultin e paraardhėsve. Po ashtu jemi dėshmitarė edhe tė ekzistimit tė kultit tė kafshėve. Kėto janė shpendėt si: skifteri, shqiponja, Pjetriti, shkaba dhe fajkoi.Te gokturqit ėshtė ujku. Nė flamujt e perandorive tė gokturqve dhe tė ujgurėve gjendej “koka e ujkut”. Te kėrgėzėt ėshtė “lopa”, kurse nė mitologjinė alltaje dhe sibiriane vendin e tyre e zė “shqiponja”.
avatar
Fakiri

536


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Feja tradicionale turke

Mesazh  Fakiri prej 08.02.12 22:48

ē. Shpirtėrat nėntokėsorė

Bota nėntokėsore si zakonisht ėshtė vendi ku kanė jetuar shpirtėrat e frikshėm dhe tė ligj. Alltajtė kėta i quajnė “substancė e errėt, shpirti i keq, rritje e errėt”. Ka edhe shpirtra, si ajna, ada, yor etj., pėr tė cilėt besohet se jetojnė nė botėn nėntokėsore dhe pėrfytyrohen si tė trishtueshėm. Nė krye tė shpirtrave tė kėqinj ėshtė Erlik Kani, qė llogaritet perandor i botės nėntokėsore. Irle Kani ose Il Kani, si dhe Erlen Kani, nuk janė tjetėr veēse emra tė tjerė tė Erlik Kanit.

Sipas alltajve, Erlik Kani, karrierėn e tij e vazhdon nė katin mė tė ulėt tė nėntokės, nė njė fron nė sarajin e rregulluar prej dheut tė zi ose prej hekuri tė zi. Nė skaje tė nėntokės gjendet njė lumė ku jetojnė egėrsirat mė tė trishtueshme. Ai qė i ēon fatkeqėsitė e mėdha dhe ai qė i ēon sėmundjet ngjitėse, po ashtu ėshtė Erlik Kani. Ai me kėto kėrcėnime kėrkon qė tė bėhen kurbanė pėr tė.

Nė lutjet shamane Erlik Kani pėrmendet edhe si Kayra-Kan (hani therės). Alltajtė besojnė se shpirti i cili pėrfytyrohet si zanė,ėshtė prerė nga vetė ai.Erliku shpirtėrat e marrur tė njerėzve i ēon nė botėn nėntokėsore. Kurse pas gjykimit tė tyre atje i pėrdor si skllevėr. Ata nuk bėjnė idhuj ose ikona qė e pėrfaqėsojnė Erlikun.

Thuhet se Erliku ka patur ose shtatė ose nėntė djem. Ata janė: Bay Bahadir, Karash, tė cilėt janė gurėz me kyē dore; kurse bakėr me kyē dore janė: Uēar Kan, Jabsh Kan, Kerey Kan, Sedey Kan.Tė gjithė shpirtėrat e ligj nė nėntokė dhe nė mbitokė udhėhiqeshin nga ata. Ata ia tregojnė rrugėn shamanit qė zbret nė nėntokė. Ata ndėrmjetėsojnė mes etėrve dhe shamanit. Nė disa raste Erliku adhurohet edhe si shpirt mbrojtės.

Fiset alltaje, pėr Erlikun dhe pėr djemtė e tij, pėr sakrificė i merrnin kafshėt e dobėta, bile edhe tė sėmurat. Shumica, nė emėr tė tyre therin njė ka tė zi, ose njė lopė, kurse asnjėherė nuk kanė sakrifikuar kuaj.

Erliku ka tetė ose nėntė vajza. Ato nuk kanė detyra tė caktuara. Luajnė lojėra, vallėzojnė, i mashtrojnė shamanėt, tė cilėt ēojnė kurban nė nėntokė. Ata qė arrijnė te paraardhėsit e tyre dėrgojnė sakrifica nė nėntokė dhe mundohen qė prej tyre tė marrin sakrifica. Nė lutjet e tyre i pėshkruajnė si krijesa me fytyrė tė zezė, me flokė tė zeza dhe me sensualitet.

Besohet edhe nė qenien e tė vdekurve nėntokėsorė. Lebedėt, pėr tė shpėtuar atė qė gjendet nėn presionin e shpirtit tė keq tė quajtur “aza”, flijojnė njė kafshė me ngjyrė tė zezė. Taleutėt besojnė se shpirti i tė vdekurit deri nė tė katėrdhjetat jeton nė varr, kurse nė disa raste ai dėshiron tė vijė nė shtėpinė e tij, tė cilėt quhen “uzut”. Besohet se edhe aza edhe uzuti shėtisin nėpėr furtunė.Kėto shpirtra tė ligj,nėn udhėheqjen e Erlik Kanit, mundohen t’i kapin shpirtrat e tė gjallėve dhe t’u lėshojnė sėmundje
avatar
Fakiri

536


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Feja tradicionale turke

Mesazh  Fakiri prej 08.02.12 22:50

d. Shpirtėrat e fėmijėve

Sipas turqve alltaj, shpirti i njeriut (kut) para se tė lindė njeriu gjendet nė qiell. Teleutėt thonė se Enem Jajuēė, i cili i jep shpirt fėmijės, jeton nė katin e katėrt tė qiellit. Sipas asaj qė thuhet, shpirti i fėmijės nė trupin e nėnės hynė nė formė tė njė krimbi tė kuq. Kurse se sa do tė jetojė fėmija i lindur e pėrcakton hyjnesha e lindjes. Sipas tyre ka edhe njė hyjneshė tjetėr me emrin Enem Kan, e cila qėndron nė katin e tretė nė qiell dhe ajo kafshėve tė vogla u jep shpirt.

Sipas alltajasve, pėr lindjen e fėmijės Ulgeni e urdhėron djalin e tij, Yayikin. Edhe Jajėki shpirtin e merr prej “sut ak kol”-it (det i bardhė si qumėshti) nė qiell, qė gjendet nė katin e pestė dhe pėrfytyrohet si femėr, dhe e vendos nė mitrėn e nėnės dhe bėhet ndihmės i tij tėrė jetėn.Sipas jakutėve,shpirti i fėmijės zbret si zog nga qielli dhe futet nė barkun e nėnės.


4. Adhurimet

Burimet historike tregojnė pėr ceremonitė fetare zyrtare, tė bėra rregullisht nė ēdo vit. Hunėt, nė muajin e pestė tė vitit, pėr zotin e Qiellit dhe pėr Tokėn-Ujin, sakrifikojnė. Gjithashtu nė fillim tė ēdo viti krerėt e fiseve turke tubohen nė tempullin perandorak dhe e adhurojnė Zotin.

Epiqendėr e adhurimit ėshtė ceremonia e sakrifikimit. Sakrifica mė e pėlqyer ėshtė kali. Kurse kau ose lopa dhe bagėtia tjetėr janė nė kategori tė dytė. Madhėrohet dielli i lindur, kurse gjatė natės adhurohej hėna.Pėr sakrificė pa gjak flijohen materiet ushqimore si pijet alkoolike,orizi, gruri, mielli, qumėshti.
avatar
Fakiri

536


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Feja tradicionale turke

Mesazh  Fakiri prej 08.02.12 22:54

5. Klasa shpirtrore (klerikėt)

Te turqit e vjetėr ka patur njerėz tė cilėt i kanė udhėhequr ritualet fetare dhe ceremonitė e sakrifikimit, dhe qė kanė qenė edhe ndėrmjetėsues mes njerėzve dhe shpirtėrave. Kėta njerėz janė quajtur “kam”. Kėta janė njė lloj i veēantė shėrbyesish fetarė.

Tunguzėt kėtyre u thonė “shaman”. Kamėt janė njerėz qė dinė tė lidhen me shpirtrat nė forma tė ndryshme. Njerėzit normalė nuk mund tė dinė se shpirtėrat nė cilėn gjendje janė dhe prej cilave gjėra ata ndiejnė kėnaqėsi.

Ata nuk mund tė pėrcaktohen se prej cilit lloj tė sakrificave mund tė jenė tė kėnaqur. Vetėm se, kami dhe shamani me fuqinė dhe frymėzimin qė marrin prej shpirtėrave tė paraardhėsve i dinė tė gjitha kėto.

Ata punojnė qė nė njėrėn anė tė mundėsojnė vazhdimin e tė mirės dhe tė dobishmes nė aspektin shpirtėror pėr njerėzit,kurse nė anėn tjetėr, tė pengojnė aktivitetet e dėmshme tė shpirtėrave tė kėqinj. Kami, nė ritualet qė i pėrgatit me kėtė qėllim, bėn takime me shpirtėrat dhe i kėnaq ato, dhe kėshtu mundohet tė arrijnė rezultatin e nevojshėm.

Besohet se kamėt lajmėrojnė edhe pėr tė ardhmen. Mevrizi, kur flet pėr kėrgėzėt, thotė:

“Ēdo vit nė ditė tė caktuar sillet njė njeri dhe pranė tij grumbullohen kėngėtarėt, muzikantėt dhe njerėz tė ngjashėm me ta. Kėta fillojnė tė argėtohen.Kur tubimi merr njė gjendje tė pėlqyeshme,njeriu,pėr tė cilin bėhet fjalė alivanoset.

Ai bie nė tokė si njė njeri epileptik. Gjatė kėsaj gjendjeje ai pyetet pėr ngjarjet e vitit tė ardhshėm. Dhe pastaj ai tregon se ēfarė do tė ndodhė nė vitin e ri, a do tė ketė bollėk, apo mungesė ushqimi, apo shi ose thatėsi”.


Kamllėku, sipas alltajve,llogaritet si njė sėmundje, e cila trashėgohet familjarisht dhe qė, sidomos nė moshėn fėmijėrore,vjen me anė tė rojeve epileptikė.Ēdokush me anė tė njė edukimi tė caktuar nuk mund tė bėhet kam.Kamllėku ėshtė njė ēėshtje natyrore dhe njė caktim i pashmangshėm.

Shembuj tė panumėrt tregojnė se aftėsia pėr kam ėshtė patologjike.Sipas Radlofit, mbrojtėsit e kamllėkut vijnė nė njė kohė tė papritur.Kandidati pėr kam sė pari ndjen njė lodhje tė madhe,trupi i tij tkurret dhe dridhet dhe pas kėsaj pason gjendja e tė gogėsiturit.Gjoksi i ngushtohet, qanė duke nxjerrė zėra tė ēuditshėm,sytė i rrotullohen.

Pas njė kohe kėrcen dhe ēohet nė kėmbė, fillon tė rrotullohet si i ēmendur dhe nė
fund duke i shkumuar goja bie nė tokė, trupi i tij bėhet i pandijshėm. Kėto gjendje brengosėse vazhdojnė njė kohė.

Si pėrfundim njė ditė e merr daullen dhe fillon t’i bjerė, qetėsohet dhe vjen nė vete.
Besohet se ai qė ikėn qė tė mos bėhet kam, ēmendet apo vdes nė moshė tė re.

Kamėt, nė pėrgjithėsi janė njerėz tė menēur, me shpirt poeti dhe fantazist. Ata gjatė ritualit, me njė ekstazė (ngazėllim) tė lartė, kalojnė prej vetes dhe shkojnė nė qiell ose zbresin nė botėn nėntokėsore.

Krijesat dhe ngjarjet e ēuditshme qė i sheh atje i shpjegon nė imtėsi.Vetėm se, pas vetėdijėsimit nuk mund tė pėrkujtojė asgjė. Transmetohet se kamėt ndahen nė dy grupe, nė tė bardhė dhe nė tė zinj.

Tė parėt mundėsojnė kontaktin me qiellin,me Ulgenin,perandorin e botės sė dritės dhe me shpirtrat e mirė.Kurse tė dytėt organizojnė ceremoni vetėm pėr Erlikin,pėrfaqėsuesin e shpirtit trishtues tė nėntokės, dhe pėr shpirtrat e varur prej tij.

Kėto dy lloje tė kamėve ose tė shamanėve, nga njėri-tjetri dallojnė edhe pėr nga veshja. Kamėt e bardhė, nė krahasim me kamėt e zinj, janė mė modestė dhe pa madhėshti. Kurse gratė mund tė bėhen vetėm shamanė/kamė tė zinj.
avatar
Fakiri

536


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Feja tradicionale turke

Mesazh  Fakiri prej 08.02.12 22:56

6. Vdekja dhe besimet

Nė lidhje me tė Turqit e vjetėr sėmundjen dhe vdekjen e llogarisnin si njė vepėr tė shpirtėrorve tė ligj.Sipas turqve alltajas,Erliku,perandori i botės nėntokėsore,me anė tė alldaēėve qė i dėrgon nė tokė, i burgos shpirtrat e njerėzve dhe i jep fund jetės sė tyre.

Edhe jakutėt vdekjen e shpjegojnė me kapjen e shpirtit tė njeriut, nga ana e shpirtrave tė ligj. Sipas pėrfytyrimeve tė tyre, shpirtrat qė e krijojnė vdekjen janė shpirtra, o tė
anėtarėve tė vdekur tė familjeve tė tyre, ose janė tė tė vdekurve tė huaj.

Nė pėrfytyrimet e tyre ėshtė edhe ajo se shpirti, nė gjendjen e vdekjes, fluturon dhe shkon nė formė tė njė zogu. Reflektimin e tyre e shohim edhe nė mbishkrimet Orhun. Besohet se, shpirtrat shohin dhe dėgjojnė ēdo gjė qė lėviz rreth tyre.

Sipas turqve alltaj, me kalimin e kohės njerėzit do tė pakėsohen dhe nuk do tė largohen prej mėkateve. Zoti i mirė, Ülgeni, do tė largohet nga kjo shoqėri mėkatare. Nė tokė do tė dalė zoti Erlik dhe do tė nxitė tė keqen.

I shqetėsuar nga kjo zoti Ülgen, pėr t’i shpėtuar njerėzit nė tokė, do tė luftojė me djalin e tij, Erlikun, i cili ka njė karakter tė keq. Nė fund Ülgeni do tė dominojė dhe nė tokė do tė mbetet sunduesi i vetėm. Dhe mė vonė do t’i ringjallė tė gjithė tė vdekurit dhe do ta fillojė ditėn e ringjalljes.
avatar
Fakiri

536


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Feja tradicionale turke

Mesazh  Fakiri prej 08.02.12 22:57

a. Mbajtja zi

Nė fenė e turqve tė vjetėr, dhembja qė ndjehet me rastin e vdekjes sė ndonjėrit, shprehet nė forma tė ndryshme dhe me disa ceremoni.Hunėt si traditė i shkurtojnė flokėt.Pėr trimat nuk derdhin lotė,por duke e lėnduar fytyrėn derdhin gjak.

Sipas burimeve kineze, te turqit, anėtarėt e familjes duke bėrtitur dhe duke qarė pėrpara tendės ku gjendet i vdekuri, fytyrėn e tyre e lėndojnė me thikė dhe derdhin lotė gjaku. Nė Mbishkrimet Orhun shpjegohet se, me rastin e vdekjes sė Bumi Kaganit dhe vėllait tė tij Kul Tikinit, nė mesin e tė afėrmve qė kanė ardhur ka patur edhe prej atyre qė kanė mbajtur zi. Ata qė do tė marrin pjesė nė ceremonitė e zisė, si shenjė zie, ka qenė traditė t’i presin flokėt dhe veshėt.

Te kėrgėzėt ditėn kur varroset i vdekuri, gruaja e tij e mbetur vejushė dhe vajzat e tij i shkurtojnė flokėt. Prej gėrmimeve tė bėra kuptohet se, hunėt, flokėt e prera bashkė me teshat e tjera me vlerė, i kanė futur nė varr.

Megjithatė, nė njė varr hunėsh, nė Noyin Ula afėr Urgasė, janė gjetur 17 gėrsheta flokėsh tė mbėshtjellura me mėndafsh. Kėrgėzėt, si shenjė zie, kalit tė tė vdekurit ia presin bishtin dhe kreshtėn.
avatar
Fakiri

536


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Feja tradicionale turke

Mesazh  Fakiri prej 08.02.12 22:59

b. Tradita e varrimit tė tė vdekurve

Sipas burimeve kineze, hunėt, tė cilėt nė shek. I tė e.s. kanė jetuar nė pjesėn veriore tė Mongolisė, prijėsit e tyre familjarė i kanė varrosur me tesha tė argjendėta. Gjithashtu nė burimet kineze ėshtė e regjistruar se turqit, tė cilėt nė shek. V-VIII kanė jetuar nė rrethin Kara Irtish, nė veri tė shkretėtirės Gobi, tė vdekurit i kanė djegur bashkė me kalin dhe teshat e tyre.

Po ashtu prej burimeve tė njėjta mėsohet se, edhe dubotė, tė cilėt jetonin nė pjesėn e epėrme tė Jenisejit, pasi tė vdekurin e fusnin nė arkivol, e vendosnin mbi njė shkėmb
ose mbi drunj. Te gokturqit ėshtė traditė qė te varri i perandorit ose i udhėheqėsit tė vdekur tė ngulen aq statuja sa armiq ka mbytur ai deri sa ka qenė gjallė.

Kėto statuja quhen balbal Qėllimi i kėsaj ėshtė qė njeriu qė pėrfaqėson balbalin nė botėn e tė vdekurve, tė mundėsojė qė tė shėrbehet i vdekuri. Sipas asaj qė shpjegon Ibėn Fadlani,te hazarėt dhe te oguzėt ka qenė traditė qė i vdekuri tė varroset nė
shtratin e lumenjve.Pėr kėtė, nė shtratin e lumit qė ka ndyshuar kahje pėrgatitet njė varr me material tė fortė dhe pasi qė i vdekuri tė varroset aty, ujėrat rikthehen nė shtratin e vjetėr tė tyre.

Mervizi lajmėron se, kėrgėzėt, tė vdekurit e tyre i kanė djegur: “Ata mendonin se zjarri tė vdekurin e pastron dhe e lanė prej mėkateve. Kjo traditė e djegies tek ata ėshtė e hershme. Por, pasi u bėnė fqinj me muslimanėt, filluan qė tė vdekurit t’i varrosnin”.

Sipas njohurive qė i jep Plano Carpini, i cili ka shėtitur nėpėr Azinė e Mesme, mėsohet se nė shek. VIII., njė zotėri qė vdiste te turqit, varrosej fshehurazi. Pėrpara tė vdekurit vendosej njė masė e mbushur me ushqime si mish, qumėsht etj., po ashtu varrosej bashkė me tė edhe kali i tij me tė gjitha stolitė.

Gjithashtu te varri therej njė kalė dhe hahej, kurse shtėpia dhe qerrja e tė vdekurit shkatėrroheshin. Ka qenė traditė qė te varri tė ngulet njė kalė qė ka kaluar nėpėr shtagė. Qėllimi i tė gjitha kėtyre ceremonive ėshtė furnizimi i tė vdekurit me gjėra tė gjalla dhe jo tė gjalla, tė cilat do t’i pėrdorė nė botėn e re, dhe qė do t’i shėrbejnė pėr t’ia lehtėsuar jetėn atij atje.

Nė vitet 1924-25, nė gėrmimet e bėra nga arkeologė rusė nė fortesat e maleve Noyan-Ula nė pellgun e lumit Selanga, janė zbuluar varreza tė princave hunė. Princat hunė, nė pėrgjithėsi janė varrosur nėpėr male tė larta. Bora qė depėrton nėpėr varret e tyre ngrin shpejtė dhe mbetet e pashkrirė shekuj me rradhė. Pėr kėtė stofat, drunjtė dhe trupat qė janė varrosur bashkė me tė vdekurin, janė ruajtur tė paprishura dhe kanė arritur deri nė kohėn tonė.

Pjesa e jashtme e varreve ėshtė e ngritur me gurėz dhe me tokė, dhe kėshtu ka marrė formėn e piramidės. Pjesa e brendshme e varrit pėrbėhet prej dy pjesėve. Gropat e varreve gradualisht thellohen dhe kėshtu dalin nė shesh korridoret. Pas korridorit arrihet nė vendin ku ėshtė vendosur arkivoli. Arkivoli ishte varrosur nė njė gropė tė hapur pėr kėtė qeli tė brendshme.

Kjo qeli mbyllet me dėrrasa tė prera bukur dhe me trung. Nė kapakėt e disa arkivoleve
haset nė mbeturinat e stofit tė mėndafsht. Nga kjo kuptohet se, arkivolet kanė qenė tė mbėshtjellur me stof mėndafshi. Nė korridoret e varreve, si shenjė zie, ėshtė hasur nė stofė me yndyrė.

Gjithashtu nė varreza janė gjetur stoli kuajsh, tesha tė mėndafshta, tesha shtėpishė, kurse nė njė vazo janė parė edhe mbeturina ēaji. Nė kėto varreza kuajtė janė varrosur jashtė dhomave qė kanė qenė tė posaēme pėr njerėzit.


7. Marrėdhėniet e tyre me fetė e tjera

Marrėdhėniet e turqve me fetė e tjera shkojnė shumė larg nė histori. Misionarėt budistė, nė shtetet turke kanė filluar tė paraqiten qysh nė shek. II. tė e.s. Jemi dėshmitarė tė asaj se mė vonė nė mesin e turqve janė pėrhapur edhe zaratustrizmi (“fe” e adhuruesve tė zjarrit), hebraizmi, krishterimi, maniheizmi. Nuk ka dyshim se te turqit kanė ndikim edhe fetė kineze si konfuēianizmi dhe taoizmi.


avatar
Fakiri

536


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

spartak demiraj

Mesazh  spartak demiraj prej 14.08.12 9:30

besimet e para turke kan qen shamanizmi shpirti i ujqve qe jetojn nomad dhe ne egersin e natyre,sipas mejE besimi tradicional turk eshte i njejti besim i indianeve te amerikes veriore.
avatar
spartak demiraj

2


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Feja tradicionale turke

Mesazh  Sponsored content


Sponsored content


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Mbrapsht nė krye


 
Drejtat e ktij Forumit:
Ju nuk mund ti pėrgjigjeni temave tė kėtij forumi