Greqia e Lashtė

Faqja 1 e 12 1, 2, 3 ... 10, 11, 12  Next

Shiko temėn e mėparshme Shiko temėn pasuese Shko poshtė

Greqia e Lashtė

Mesazh  Nikolaos prej 20.08.11 22:10


Greqia e Lashtė ėshtė qytetėrimi qė i pėrket asaj periudhe tė historisė greke qė zgjat nga Periudha Arkaike e shekullit tė 8-tė deri nė atė tė 6-tė para Krishtit dhe deri nė vitin 146 para Krishtit pas pushtimit nga Roma pas Betejės sė Korintit. Nė qendėr tė kėsaj periudhe ėshtė Greqia Klasike, qė lulėzoi gjatė shekujve tė pestė dhe tė katėrt para Krishtit, fillimisht nėn sundimin e suksesshėm athinian pas kėrcėnimit ushtarak prej pushtimeve Perse. Mosha e Artė Athinase mbaron me disfatėn nėn duart e Spartės nė Luftėn e Peloponezit nė vitin 404 para Krishtit.

Kultura greke klasike pati njė ndikim tė fuqishėm nė Perandorinė Romake, qė mbajti njė variant tė saj nė shumė pjesė tė rajonit mesdhetar dhe Evropė, arsyeja e sė cilės Greqia Klasike konsiderohet si kultura themelore qė mundėsoi themelimin e qytetėrimit perėndimor.

Periudha e Greqisė sė lashtė i referohet periudhės sė historisė greke tė qėndrueshme nga 1100 BC dhe pushtimit Dorian, me 146 para Krishtit dhe pushtimit romak te Greqisė pas Betejes se Korintit. Ajo konsiderohet nė pėrgjithėsi kultura e cili siguroi themelet e qytetėrimit perėndimor dhe kulturave tė formuar nė tė gjithė Azia Jugperėndimore dhe Afrikėn e Veriut. Kultura greke kishte njė ndikim tė fuqishėm nė Perandorisė romake, i cili kreu njė version tė tij nė shumė pjesė tė rajonit tė Mesdheut dhe Evropės.

Qytetėrimi i grekėve tė lashtė ka qenė jashtėzakonisht me ndikim mbi gjuhėn, politikės, sistemet arsimore, filozofi, shkencė, dhe artit, duke frymėzuar Moshen e Artė Islame dhe Rilindjen evropiane perėndimore, dhe pėrsėri e rilindur gjatė tė viteve te ndryshme neo-klasike qe ringjalljet nė shekullin 18 dhe 19 ne Evrope dhe Amerike.

Disa historianė moren daten e parė tė Lojrave Olimpike tė regjistruar nė 776 p.e.s, si fillim tė periudhės sė lashtė greke. Fundi i periudhės sė lashtė greke ėshtė marrė tradicionalisht si vdekja e Aleksandrit tė Madh nė 323 p.e.s, i cili ishte parė pėr tė filluar periudhėn Helenistike. Megjithatė, Greqia e lashtė ėshtė marrė shpesh tė pėrfshijė periudhėn e ardhshme, deri nė pushtimin romak prej 146 pes. Disa shkrimtarė trajtojnė qytetėrimin e lashtė grek si vazhdimėsi deri nė ardhjen e krishterimit nė shekullin e 3.

Greqia e lashtė ishte njė zonė e madhe ku popullsia fliste gjuhen greke. Ajo ishte shumė mė e madhe se Greqia qe ne e njohim sot. Nė shekullin e 8 p.e.s grekėt mėsuan se si tė lexojne dhe shkruajne. Ata mėsuan per alfabetin nga nje popull tjetėr i lashte, Foenikiansit. Greqia nuk ishte njė vend, por e perbere nga shumė vende tė quajtur qytet -shtete. Numri i grekėve u rrit shpejt dhe ata nuk mund tė prodhonin ushqim tė mjaftueshėm pėr tė gjithė njerėzit. Kur kjo ndodhte, njė qytet do tė dėrgojė njerėzit jashtė pėr tė filluar njė qytet tė ri.

Pėr shkak se terreni ėshtė i ashpėr, udhėtimi mė i madh behej nga deti. Pėr kėtė arsye, shumė qytete tė reja janė themeluar pėrgjatė bregdetit. Qytetet e parė tė reja kanė nisur nė Anadoll dhe mė pas nė detin e Zi, nė Qipro, nė Italinė e Jugut dhe nė Sicili, nga deti nė atė qė sot ėshtė Libia. Ata madje filloi njė qytet, Naucratis, nė lumin Nil nė Egjipt. Qytetet e sot, Syracuse, Napoli, Marsejė, dhe Stamboll filloi si qytetet greke Syracusa, Neapolis, Massilia dhe Bizantit.

Nga shekulli VI disa qytete u bėnė shumė mė tė rėndėsishme se sa tė tjerėt. Ata ishin Korinthi, Teba, Sparta, dhe Athina. Ushtarėt Spartan ishin shumė tė mirė. Ata mundėn njerėzit qė banonin pranė tyre dhe ata njerėz u desh tė punonin token per Spartanet. Kėta njerėz te quajtur helots duhej dhėnė nje pjesė te ushqimit qe ata u rritnin Spartaneve dhe kėshtu Spartanet nuk kishin nevoje te punonin. Nė vend tė kėsaj, ata mėsuan se si tė beheshin ushtarėt mė tė mirė. Nuk ishin shumė Spartan, por kishte shumė helots.

Ēfarė ndodh nėse helotsėt rebelohehin, mendonin, Spartanet. Ata ishin tė frikėsuar pėr kėtė gje. Pėr tė ndaluar helotsėt te mos rebeloheshin ata nganjėherė benin gjėra tė kėqija kunder tyre. Spartanet deshironin helotset te kenė frikė prej tyre, nė mėnyrė qė ata mos te luftojne qė tė jene tė lirė. Spartanet kishin dy mbretėri qė i ēuan ata nė luftėra. Ata ishin tė drejtuar edhe nga njė grup i njerėzve ne moshe te vjeter tė quajtur Gerousia.

Nė Athinė u bė njė demokraci nė 510 para Krishtit. Erdhėn nė njė vend nė qendėr tė qytetit per tė vendosur se ēfarė duhet tė bėnin. Ishte vendi i parė nė botė ku njerėzit vendosnin se ēfarė duhet tė bėhej me vendin e tyre. Ata do tė diskutojne dhe pastaj do votojnė. Por, gratė nuk votuan. Ata nuk kishin helots si Sparta, por ata kishin skllevėr. Kėta ishin skllevėr nė pronėsi tė zotit tė tyre dhe mund t’i shiteshin dikujt tjetėr. Robėrit e Athinės ishin mė pak tė lirė se helotset spartan por athinasit nuk kishin frikė nga robėrit e tyre. Ēdo vit, ata zgjedhnin 8 gjeneralėt qė i drejtonin ata nė luftė.

Nė vitin 499 pes, qytetet greke nė Anadoll u rebeluan. Ata nuk deshironin qe Persia te dominonte mbi ta. Athina dėrgoi 20 anije pėr tė luftuar Persianėt nė det. Grekėt nė Anadoll ishin mposhtur. Mbreti Persian, Dari vendosi tė ndėshkojė Athinėn. Ai dėrgoi ushtarė dhe anije pėr tė luftuar Athinėn. Athina kėrkoi ndihmė nga Sparta. Sparta deshironte pėr ta ndihmonte, por nuk mundte. Athina dėrgoi ushtarėt e saj kundėr ushtarėve persian dhe nė betejėn e Maratonės (nė 490 pes) ata mposhtėn Persianėt. Pastaj erdhi ne ndihmė Sparta.

Efialtes dhe Anopea: Pėr fat tė keq pėr Leonidhan, pas disa ditėsh, njė tradhtar i quajtur Efialtes udhėhoqi Persianėt perreth tė kalojnė prapa ushtrisė greke. Leonidha i dėrgoi larg shumicen e trupave tė grumbulluar. Grekėt luftonin te Pėrjetshmit: Nė ditėn e tretė,Leonidha udhėheqte 300 Spartan hoplite (trupat elite tė zgjedhur, sepse ata kishin femijet e tyre nė shtėpi) plus aleatet Thespians dhe Tebanet kundėr Kserkses dhe ushtrise se tij 100.000 Te Pėrjetshėmė. Spartanet me forcen e tyre e luftuan kėtė fuqi te pandalshme te Persise deri nė vdekjen e tyre nė mėnyrė qė ta bllokojnė ate dhe tė kalojė kohė e mjaftueshme pėr tė mbajtur Kserksesit dhe ushtrinė e tij te angazhuar nga lufta me Spartanet gjersa pjesa tjetėr e ushtrisė greke te kete ikur.

Pas Thermopylae (porta e nxehte) shumė Greke kerkuan pėr tė shkuar nė jug tė Peloponezit. Pėr shkak tė detit rruga per ne Peloponez ishte shumė e ngushtė. Shumė qe kėrkonin pėr tė luftuar Persianėt ku ishte shumė ngushtė, nga qyteti i Korintit. Athina ishte nė veri tė Korinthit dhe ajo kishte shumė anije.Udhėheqėsi i Athines Themistocles kėrkonte pėr t’i luftuar Persianėt nga ishullin Salamis. Kseksesi vendosi tė dėrgonte flotėn e tij kundėr flotės greke para se anijet greke tė shkonin pėr nė Peloponez por flota greke mundi Persianėt. Kserksei pastaj shkoi nė shtėpi me shumė ushtarė tė tij, por njė ushtri persiane qėndroi nė Greqi. Kjo ushtri u mund nė betejėn e Plateas nė 479 para Krishtit.

Pasi u mposhtėn Persianėt nė Platea, Spartanet bėne shumė pak per te ndihmuar. Megjithatė Persia dėrgoi anijet e tyre pėrtej detit pėr tė ndihmuar nė qytetet greke nė Anadoll luftėn pėr lirinė e tyre. Athina u kėrkoi qyteteve greke nė ishujt e Egjeut dhe nė Anadoll t’i bashkohen asaj. Kėto qytete rane dakord sepse kishin frikė nga Persia. Kėto qytete formuan Lidhjen Deliane dhe Athina ishte lideri i tyre.

Shumė prej qyteteve duhej tė paguajnė para Athinės. Athina i pėrdori paratė pėr ndėrtimin e anijeve te shumta. Sparta ishte ende e fortė nė tokė, por Athina ishte e fortė nė det. Disa herė ka pasur luftė midis Athinės dhe Spartes. Atėherė Athina vendosi tė dėrgojė anijet e shumėta nė Sicili pėr te luftuar kundėr qytetit te Syracuses. Sparta dėrgoi ndihmė nė Sirakuzė, dhe Athina u mund. Asnjė nga anijet e Athinės nuk kthye.


Pėr shumicėn e historisė greke, arsimi ishte privat, pėrveē nė Sparte. Gjatė periudhės Helenistike, disa qytet-shteteve tė themeluan shkolla publike. Vetėm familjet e pasura mund tė pėrballonin njė mėsues. Djemtė mėsuan se si tė lexojnė, shkruajnė. Ata gjithashtu mėsuan tė kėndojnė dhe te luajnė njė instrument muzikor dhe u trajnuan si atletė pėr shėrbimin ushtarak. Ata nuk studionin pėr njė punė, por pėr tu bėrė njė qytetar i efektshem. Vajzat mėsonin tė lexojnė, tė shkruajnė dhe tė njohin njė aritmetikė te thjeshtė kėshtu qė ato mund tė drejtonin familje. Meshkujt shkonin nė shkollė nė moshėn e 7 vjecare, apo nė kazermė, nė qoftė se ata banonin nė Spartė. Tre llojet e mėsimeve ishin: aritmetikė, kitara pėr muzikė dhe valle, dhe sportet.

Fėmijėve nga familjet e pasura ndiqnin mėsimet private shkollė dhe merreshin nen kujdes nga njė mesues. Klasat formoheshin nė shtėpitė e mėsuesve private pėrfshirė lexim, shkrim, matematikė, kėndim, dhe duke luajtur lirė dhe flaut. Kur meshkujt beheshin 12 vjeē fillonin sportin si mundje, vrapimin, dhe hedhjen e shtizės dhe tė diskut. Nė Athinė disa tė rinj ndoqen akademinė pėr disiplinat si kultura, shkencat, muzika dhe artet.

Pėrfundonin shkollimin nė moshėn 18 vjeēare, e ndjekur nga trajnimi ushtarak nė ushtri zakonisht pėr njė ose dy vjet. Nė kulmin e saj ekonomik, nė shekujt 4 dhe 5 p.e.s, Greqia e lashtė kishte ekonominė mė tė pėrparuar nė botė. Sipas disa historianėve ekonomik, kjo ishte njė nga ekonomitė mė tė pėrparuara preindustriale.

Kjo ėshtė demonstruar nga paga mesatare ditore e punėtorėve greke e cila ishte, nė aspektin e grurit, rreth 12 kg. Kjo ishte mė shumė se 3 herė paga mesatare ditore e njė punėtori tė egjiptit gjatė periudhės romake, rreth 3,75 kg. Filozofia e lashtė greke u pėrqendrua nė rolin e arsyes dhe hetimit. Nė shumė mėnyra, ajo kishte njė ndikim tė rėndėsishėm nė filozofinė moderne, si edhe shkenca moderne.

Shoqėria e lashte greke vendosi theks tė konsiderueshėm mbi letėrsinė. Shumė autorė e konsiderojnė se tradita letrare perėndimore ka filluar me poemat epike Iliada dhe Odisea, qė mbeten gjigandet e kanunit letrar pėr pikpamjen e tyre tė gjalle tė luftės dhe paqes, nderit dhe turpit, dashurise dhe urrejtjes. Dukshėm mes poetėve mė vonė greke ishte Sapfoo, i cili definohet nė shumė mėnyra, poezine lirike si njė zhanėr.

Matematika e Greqisė se lashtė ka kontribuar ne shumė zhvillime tė rėndėsishme nė fushėn e matematikės, duke pėrfshirė rregullat themelore tė gjeometrisė, ideja formale e provave matematikore, dhe zbulimet nė numra, analiza matematike, tė zbatuara nė matematikė dhe iu afrua afėr krijimit te kalkulusit integral. Zbulimet e disa Matematikanėve grekė, duke pėrfshirė Pitagoren, Euklidin, Arkimedin edhe sot pėrdoren nė mėsimin e matematikės.

Grekėt zhvilluan astronomi-astrologjinė, qė ata e trajtonin si njė degė tė matematikės, nė njė nivel shumė tė sofistikuar. Modelet tre-dimensionale gjeometrike te para pėr tė shpjeguar lėvizjen e dukshme te planeteve janė zhvilluar nė shekullin e 4 p.e.s nga Eudoxus e Cnidus dhe Callippus e Cyzicus. Heraklid Ponticus propozoi qė Toka rrotullohet rreth boshtit tė saj. Nė shekullin e 3 p.e.s Aristarkun Samos ishte i pari qė sugjeroi sistemin heliocentrik, edhe pse vetėm pėrshkrimi fragmentar i idesė sė tij do tė mbijetonte.

Eratosthenes, duke pėrdorur kėnde tė krijuar nga hijet nė rajonet e ndara gjerėsisht, ka llogaritur perimetrin e Tokės me saktėsinė e madhe. Ne shekullin e 2 p.e.s Hiarku i Nikeas bėri njė numėr kontributesh, duke pėrfshire hartimin e katalogut te yjeve i parė nė tė cilėn ai propozoi sistemin modern tė madhėsive tė dukshme.

Makina e quajtur Antikythera, ishte njė pajisje pėr llogaritjen e lėvizjeve tė planeteve, dhe daton nga viti 80 pes, dhe ishte paraardhėsi i parė i kompjuterit astronomik. Ai u zbulua nė njė anije te lashtė nen uje jashtė ishullit grek tė Antikythera, ne mes Kytheras dhe Kretės. Pajisja u bė e njohur pėr pėrdorimin e saj tė njė ingranazhi(gear) diferencial, qe besonin mė parė tė ketė qenė shpikur nė shekullin e 16. Mekanizmi origjinal ėshtė shfaqur nė mbledhjen e Bronzit te Muzeut Arkeologjik Kombėtar tė Athinės, i shoqėruar nga njė kopje.

Grekėt e lashtė gjithashtu bėnė zbulime tė rėndėsishme nė fushėn e mjekėsisė. Hipokrati ishte njė mjek i periudhės klasike, dhe ėshtė konsideruar si njė nga figurat mė tė shquara nė historinė e mjekėsisė. Ai njihet si babai i mjekėsisė nė njohjen e kontributin e tij tė qėndrueshėm nė kėtė fushė si themelues i shkollės sė mjekėsisė Hipokrati. Kjo shkollė intelektualesh revolucionoi mjekėsinė nė Greqinė e lashtė, duke e krijuar atė si njė disiplinė te veēantė nga fushat e tjera.

Arti i Greqisė se lashtė ka ushtruar njė ndikim tė madh nė kulturėn e shumė vendeve qe nga kohėt e lashta deri ne ditet e sotme, veēanėrisht nė fushėn e skulpturės dhe arkitekturės. Nė Perėndim, arti i Perandorisė Romake rrjedh kryesisht nga modelet greke. Nė Lindje, pushtimet e Aleksandrit tė Madh filluan disa shkėmbime midis arkitektures greke, Azisė Qendrore dhe kulturės indiane, duke rezultuar nė artin greko- budist.

Pas Rilindjes nė Evropė, estetika humaniste dhe e standardeve tė larta teknike e artit grek frymėzoi brezat e artistėve evropianė. Nė shekullin e 19-tė, traditat klasike qė rrjedhin nga Greqia mbizotėruan artin e botės perėndimore. Mitologjia greke pėrbėhet nga tregime qė i pėrkasin grekėve e lashtė nė lidhje me perėnditė e tyre dhe heronjtė, natyrėn e botės dhe origjinėn, si dhe rėndėsinė e praktikat e tyre fetare.

Zotat kryesorė grekė ishin dymbėdhjetė Olimpianet, Zeus, gruaja e tij, Hera, Poseidoni, Ares, Hermes, Hefesti, Afrodita, Athina, Apolloni, Artemisa, Demetra, dhe Hades. Hyjnive tė tjera tė rėndėsishme tė pėrfshira Hebe, Helios, Dionisi, Persefoni dhe Herkuli (Heraklio).

Helena (e Trojes) - Heleni - Helenika - Elenika - Elas - Eladha

Nikolaos

"Kthejeni fytyrėn nga Dielli dhe ēdo hije mbetet mbrapa jush"

645


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Po deri pak kohe me pare..

Mesazh  arjon sadikaj prej 21.08.11 23:01

..Disa Historian deklaruan se kane deklaruar se ata vete e kane sajuar Greqine e lashte pra ajo eshte nje mashtrim i madh i bere nga keta historian

arjon sadikaj

6


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Greqia e Lashtė

Mesazh  Nikolaos prej 21.08.11 23:06

arjon sadikaj shkruajti:..Disa Historian deklaruan se kane deklaruar se ata vete e kane sajuar Greqine e lashte pra ajo eshte nje mashtrim i madh i bere nga keta historian
Po lere mor si qenka sajuar gjithe ajo Greqi, ata qe e kane shkruar ate jane rracista. Historine nuk e bejne vetem shkrimet, por ajo nis qe nga mali Olimp, dhe ky mal ndodhet ne Larisa te Greqise. Historia nis qe nga statujat, tempujt, dhe Greqia ka plot prej tyre, Greqia sigurisht qe ka nje histori te pasur sepse ka nje vend te bukur te rrethuar nga nje det i paster me plot ishuj. Per Greqine nuk flasin vetem vet greket por edhe romaket e lashte ia kane shkruar historine, per ate ia bere disa filma amerikan, gjithe keto gjera duhet hedhur poshte sipas jush?

Nikolaos

"Kthejeni fytyrėn nga Dielli dhe ēdo hije mbetet mbrapa jush"

645


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Greqia e Lashtė

Mesazh  Venera1 prej 21.08.11 23:20

shume e vertete Akropoli eshte shum i vjeter.

Venera1

78


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Greqia e Lashtė

Mesazh  Cimi Elezi prej 21.08.11 23:25

Venera1 shkruajti:shume e vertete Akropoli eshte shum i vjeter.
A ke qen ne Akropol?Vet kam shkuar disa here,biles kam par dhe muzeun arkeologjik ne afersi te Politeknios.

Cimi Elezi

345


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Faqja 1 e 12 1, 2, 3 ... 10, 11, 12  Next

Shiko temėn e mėparshme Shiko temėn pasuese Mbrapsht nė krye


Drejtat e ktij Forumit:
Ju nuk mund ti pėrgjigjeni temave tė kėtij forumi