Astronomi

Faqja 2 e 3 Previous  1, 2, 3  Next

Shiko temėn e mėparshme Shiko temėn pasuese Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 28.01.11 14:47

Urani



Urani eshte planeti i 7-te nga dielli dhe i 3-ti me i madh (me diameter). Urani eshte me i madh ne diameter, por me i vogel ne peshe se Neptuni.

Distanca: 2,870,990,000 km nga Dielli
Distanca: 2,574,950,400 nga Toka
Diametri: 51,118 km
Masa: 8.683e25 kg
Rrotullimi Rreth Diellit: 84 Vjet
Rrotullimi Rreth Vetes: 17.2 ore
Nese ne Toke peshon 68 kg ne Uran peshon 60 kg
Tempratura: -224° C Posht Zeros


Urani eshte perendi e lashte greke e qiejve. Urani ishte i biri dhe shoku i Gaia babai i Cronus (Saturni) dhe e Cyclopes dhe Titans (paraardhesit e perendive madheshtore).

Urani, eshte planeti pare i zbuluar ne kohet moderne, u zbulua nga William Herschel, ndersa kerkonte ne qiell me teleskopin e tij me 13 mars, 1781. Urani kishte qene pare shume here me pare, por injoruar thjesht si nje yll tjeter. Zbulimi i pare ishte ne vitin 1690 kur John Flamsteed i vuri emrin 34 Tauri . Herschel e quajti ate "Sidus Georgium" (Planeti gjeorgjian) ne nder te mbrojtes se tij. Emri Urani ishte propozuar nga Bode, ne perputhje me emra te tjere planetare nga mitologjia klasike, por nuk vinin ne perdorim te perbashket deri ne 1850.

Urani eshte vizituar nga vetem nje anije kozmike, Voyager 2 me 24 Janar 1986.

Ne kohen e kalimit nga Voyager 2, poli jugut i Uranit ishte ne drejtim direkt nga Dielli. Kjo rezulton ne faktin e ēuditshem se rajonet polare tek Urani marin me teper energji nga Dielli se sa nga rajonet e tij ekuatoriale. Megjithate Urani eshte me i nxehte ne ekuator se sa ne polet e tij.

Ne fakt, ka nje beteje te vazhdueshme ne lidhje me polet tek Urani, Prirja e tij boshtore eshte pak mbi 90 grade dhe rrotullimi i tij eshte i drejtperdrejte, ose eshte pak me pak se 90 grade. Problemi eshte se ju duhet te beni nje vije ndarese diku, sepse ne nje rast si Venus ka mosmarreveshje te vogla, qe rrotullimi eshte me te vertete reaksionar (jo nje rrotullim i drejtperdrejte me nje prirje gati 180).

Urani eshte i perbere kryesisht nga shkemb dhe sherbime te ndryshme, me vetem rreth 15% hidrogjen dhe pak helium. Urani dhe Neptuni jane shume te ngjashem me berthamen e Jupiterit dhe Saturnit me hidrogjen te lengshem dhe metalik. Duket se Urani nuk ka nje baze shkembore si Jupiteri dhe Saturni, por me teper materiali i tij eshte pak i shperndare uniformisht.

Atmosfera tek Urani eshte e perbere me rreth 83% hidrogjen, 15% helium dhe leng natyror 2%.

Si planetet e tjera me perberje gazi, Urani ka grupe te reve te cilat ecin me nje shpejtesi extreme. Por ata jane shume te zbehta. Vezhgimet e metejshme nga HST tregojne, qe ka aktivitet edhe me shume. Urani nuk eshte me planet i bute, i merzitshem, nga ato qe Voyager pa. Tani duket qarte se dallimet jane per shkak te efekteve sezonale sepse Dielli tani eshte ne nje gjeresi me te ulet me Uranin cila mund te shkaktoje effektet e motit ne dite dhe nate. Qe nga 2007 e me tej Dielli do te jete direkt mbi ekuatorin e Uranit.

Theksojme: ky variacion eshte tani ne proces sepse jemi ne 2010


Shikoni imazhin rreth ketij informacioni



Ngjyra blu tek Urani eshte rezultat i absorbimit te drites kuqe nga metani ne atmosferen e larte. Mund te kete dhe ngjyra te ndryshme si Jupiteri, por ato mund te jene te fshehura nga shtresat e veshura te metanit.

Si planetet e tjera, Urani ka unaza. Unazat e Uranit jane te perbera nga grimca mjaft te medha, qe shkojne deri ne 10 metra ne diameter perveē pluhurit te imet. Urani ka 11 unaza te njohura, te gjithe shume te zbehta, nje nga unazat quhet Epsilon. Unazat e Uranit ishin te parat, qe u zbuluan dhe pastaj vijuan ato te Saturnit. Kjo ishte me rendesi te konsiderueshme dhe ne tani e dime se unazat jane nje tipar i perbashket i planeteve dhe nuk eshte nje karakteristike vetem e Saturnit.

Voyager 2 zbuloi 10 hena te vogla, perveē atyre 5 te medhave, te cilat jane te njohura tashme. eshte e mundur te kete edhe disa satelite me te vegjel ne unaza. Fusha magnetike tek Urani eshte e rastesishme dhe nuk eshte e perqendruar ne qender te planetit ku anohet gati 60 grade ne lidhje me boshtin e rrotullimit. Ajo eshte krijuar ndoshta nga levizje ne thellesi relativisht te ceket brenda Uranit.

Urani eshte teper i veshtire per tu pare me sy, por eshte mjaft e lehte per t'u pare me teleskop (ne qofte se ju e dini saktesisht se ku mund te shikoni).

Urani ka 27 hena te emeruara

Ndryshe nga organet e tjera ne Sistemin Diellor, qe kane emra nga mitologjite klasike, henat e Uranit i marrin emrat e tyre nga shkrimet e Shekspirit dhe te Papes. Ata formojne tri klasa te dallueshme: 11 hena te vogla shume te erreta , zbuluar nga Voyager 2, 5 hena te medha, dhe ato te zbuluara ne kohet e lashta.



Elton Balla
Angli Oxford 2010

Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 29.01.11 14:41

Neptuni



Neptuni eshte planeti i 8-te nga Dielli dhe i katerti me i madh . Neptuni eshte me i vogel ne diameter, por me i madh ne peshe se sa Urani.

Distanca: 4,504,000,000 km nga Dielli
Distanca: 4.4 milirard km nga Toka
Diametri: 49,532 km
Masa: 1.0247e26 kg
Rrotullimi rreth Diellit: 164.8 Vjet
Rrotullimi Rrth Vetes: 16.1 ore
Temperatura: -214° C Posht Zeros
Nese ne Toke peshon 68 kg ne Neptun peshon 76.8 kg

Ne mitologjine Romake Neptuni ishte Perendia e detit.

Pas zbulimit te Uranit, u vu re se orbita e tije nuk ishte sic duhet te jete ne perputhje me ligjet e Njutonit. Ishte parashikuar, qe nje tjeter planet me i larget duhet te jete shqetesues per orbiten e Uranit. Neptuni eshte verejtur nga Galle dhe d'Arrest me 23 shtator 1846 ne vende te pavarura parashikuar nga Adams dhe Le Verrier nga llogaritjet bazuar ne pozicionet e verejtura te Jupiterit, Saturnit dhe Uranit. Nje mosmarreveshje nderkombetare u ngrit ne mes anglishtes dhe frengjishtes (edhe pse jo, me sa duket mes Adams dhe Le Verrier personalisht) mbi prioritetin dhe te drejten per emrin e planetit te ri, ata tani jane kredituar per zbulimin e Neptunit. Vezhgimet e mevonshme kane treguar se (orbitat-rrotullimet) e llogaritura nga Adams dhe Le Verrier ndryshojne nga ajo aktuale e Neptunit, i cili rrotullohet shume me shpejt.


Me shume se 3 shekuj me pare, ne 1613, Galileo verejti Neptunin kur ai ndodhej shume afer Jupiterit, por ai mendonte se ishte vetem nje yll. Per dy nete radhazi ai ne te vertete kishte vene re se ai levizi pak ne lidhje me nje tjeter yll aty prane. Por ne netet e mevonshme ai ishte jashte fushes se tij te pare. Por per fat te keq qielli me re pengoi vezhgimin ne ato pak dite kritike.

Neptuni eshte vizituar vetem nga nje anije kozmike, Voyager 2 me 25 Gusht 1989. Pjesa me e madhe qe ne dime per te vjen nga ky takim i vetem. Por per fat te mire, vezhgimet e fundit nga Toka kane shtuar nje kuptim shume te madh rreth planetit.

Orbita e Plutonit eshte aq e ēuditshme ,sa qe ndonjehere kalon dhe orbiten e Neptunit duke bere kete te fundit planetin me te larget nga Dielli per disa vjet.

Perberja e Neptunit eshte e ngjashme me Uranin e perbere prej akujve dhe shkembit me rreth 15% hidrogjen dhe nje sasi te vogel te heliumit. Si Urani, por ndryshe nga Jupiteri dhe Saturni, ai nuk mund te kete nje shtrese te dallueshme te brendshme. Neptuni ka nje berthame te vogel (rreth mase e Tokes) e perbere prej materialit shkembor. Atmosfera eshte kryesisht hidrogjen dhe helium me nje sasi te vogel te metanit-gaze te ndryshem.

Ngjyra blu e Neptunit eshte kryesisht rezultat i thithjes se drites se kuqe nga metani ne atmosfere, por ka edhe disa komponente te paidentifikuar, te cilet i japin reve ngjyren blu.

Neptuni ka ererat me te shpejta ne Sistemin Diellor me nje shpejtesi prej 2000 km/ore.
Si Jupiteri dhe Saturni, Neptuni ka nje burim te brendshem te ngrohjes - kjo rrezaton dy here me shume energji se sa ajo qe merr nga Dielli.

Ne takimin e pare Voyager, pa se tipari me i shquar tek Neptuni ishte njolla e zeze ne hemisferen jugore. Ajo ishte rreth sa gjysma e madhesise se njolles kuqe tek Jupiteri. Erat e forta tek Neptuni levizin njollen e zeze me nje shpejtesi (1,120 km ne ore). Voyager 2 zbuloi nje njolle te vogel ne hemisferen jugore, gjithashtu dhe nje Re te bardhe te holle, qe rrotullohet rreth planetit ne cdo 16 ore e quajtur Scooter.


Shikoni imazhet per kete informacion



Megjithate vezhgimet nga HST ne 1994 tregojne se njolla e madhe eshte zhdukur!. Ajo eshte zhdukur ose thjesht eshte fshehur nga aspekte te tjera te atmosferes. Disa muaj me vone HST zbuloi nje vend te ri te erret ne hemisferen veriore te Neptunit. Kjo tregon se ndryshimet ne atmosfere jane te shpejta, ndoshta per shkak te ndryshimeve te temperatures.


Neptuni gjithashtu ka unaza. Vezhgimet nga Toka treguan vetem harqe te zbehta ne vend te unazave te plota, por imazhet nga Voyager 2 treguan, qe ato jane unaza te plota te shndritshme. Nje nga unazat duket te kete nje strukture kurioze te perdredhur.

Si unazat e Uranit dhe Jupiterit, edhe ato te Neptunit jane shume te erreta, por perberja e tyre eshte e panjohur.
Fusha magnetike e Neptunit eshte si ajo e Uranit, e perbere ndoshta nga shtresa uji ne pjesen e mesme.

Neptuni mund te shihet edhe me dylbi (, ne qofte se ju e dini saktesisht se ku mund te shikoni), por nje teleskop i madh eshte i nevojshem per te pare figuren e plote te Neptunit ndryshe nga pamja me dylbi.

Neptuni ka 13 hena te njohura




Elton Balla
Angli Oxford 2010

Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 30.01.11 11:39

Miniplanetet;Plutoni,Ceres dhe Eris.

Plutoni



Plutoni rrotullohet pertej orbites Neptunit . Ai eshte shume me i vogel se ēdo planet zyrtar dhe klasifikohen tani si nje Dwarf Planet = planet xhuxh. Plutoni eshte me i vogel se shtate prej henave te Sistemit Diellor (Io, Europa, Ganymede, Callisto, Titan dhe Triton).

Distanca: 5.913.520.000 km (39,5 AU) nga Dielli tek pjesa me e afert [Theksojm: Orbita e Plutonit e ndryshon distancen]
Distanca: 5.700.000.000 km (38,5 AU) nga Toka tek pjesa me e afert [Theksojm: Orbita e Plutonit e ndryshon distancen]
Diametri: 2274 km
Masa: 1.27e22 Kg
Rrotullimi Rreth Diellit: 248 Vjet
Rrotullimi Rreth Vetes: 6.4 ore
Tempratura: -229 ° C Posht Zeros
Nese ne Toke peshon 68 kg ne Pluto peshon 4.5 kg

Ne mitologjine Romake, Pluto (greqisht: xhehnem) eshte zot i botes se krimit.

Plutoni u zbulua ne 1930 nga nje aksident me fat. Llogaritja e cila me vone doli te jete ne gabim, kishte parashikuar nje planet pertej Neptunit, bazuar mbi mocionet e Uranit dhe Neptunit. Duke mos e ditur gabimin, Clyde W. Tombaugh ne Observatorin Lowell ne Arizona beri nje studim shume te kujdesshem ne qiell, nepermjet te cilit u gjend Plutoni.

Pas zbulimit te Plutonit, ishte e vendosur shpejt se Plutoni eshte shume i vogel per te qene planet , dhe se orbita e tij ishte komplet ndryshe nga ajo e planeteve tjere. Kerkimi per Planetin X ka vazhduar, por asgje nuk u gjet. Nuk ka asnje Planet X por kjo nuk do te thote se atje nuk ka objekte te tjera , vetem se nuk jane relativisht te medha, sic eshte supozuar te jete Planeti X. Ne tani e dime se ka nje numer shume te madh te objekteve te vogla ne Brezit Kuiper pertej orbites Neptunit, disa objekte jane afersisht te njejten madhesi si Plutoni.

Plutoni nuk eshte vizituar akoma nga nje anije apo satelite . Edhe teleskopi Hubble mund zgjidhe vetem karakteristikat me te madha ne siperfaqen e tij. Anija e quajtur New Horizons filloi udhetimin e saj ne Janar 2006per te shkuar tek Plutoni, nese gjithēka shkon mire, ajo duhet te arrije tek Plutoni ne 2015.

Per fat te mire, Plutoni ka nje satelit, Charon. Charon u zbulua (ne 1978), pak para se pjesa e saj u zhvendos buze syrit drejt sistemit te brendshem diellor. Astronomet arriten te ndertonin nje skice ose harte te Plutonit per ti dhene nje kuptim me te plote, nese Plutoni ka perberje te vecanta ne siperfaqe.

Ne fund te vitit 2005, nje ekip astronomesh perdoren teleskopin Hubble dhe zbuluan dy henat e vogla, te cilat rrotulloheshin rreth Plutonit. Emeruar perkohesisht P1 S/2005 dhe P2 S/2005 , ata jane te njohur tashme si Nix dhe Hydra. Ato mendohen te jene midis 50 dhe 60 kilometra ne diameter.

Rrezja e Plutonit nuk eshte e njohur mire. Vlera e JPL 1137 eshte dhene me nje gabim +/-8, pothuajse 1%.

Ka pasur polemika te konsiderueshme kohet e fundit ne lidhje me klasifikimin e Plutonit si planet. Ai ishte klasifikuar si planeti i 9-te menjehere pas zbulimit dhe mbeti keshtu per 75 vjet. Por me 24 gusht 2006 NJAB vendosi ne nje perkufizim te ri te planetit. Plutoni eshte klasifikuar tashme si nje "planet xhuxh", Dwarf Planet.

Orbita e Plutonit eshte shume e ēuditshme. Disa here eshte me afer Diellit se sa Neptuni (sic ishte nga janari 1979 deri 11 shkurt 1999). Plutoni rrotullohet ne drejtim te kundert nga shumica e planeteve te tjere.
Plutoni eshte mbyllur ne nje rezonance 03:02 me Neptunin.

Ashtu si Urani, edhe Plutoni eshte ne kend pothuajse te drejte me planin e orbites se tij.
Temperatura ne siperfaqen ne Plutonit varion midis rreth -235 -210 C.

Perberja e Plutonit eshte e panjohur, por dendesia e tij (rreth 2 gm/cm3) tregon se ai eshte ndoshta nje perzierje e shkembit 70% dhe 30% uje akullit. Zona te shndritshme te siperfaqes jane te mbuluar me sherbime te azotit - i ngurte me sasi te vogel gjithashtu dhe metanit + monoksidit te karbonit ose sic njihet ndryshe CO. Perberja e zonave te erreta ne siperfaqen e Plutonit eshte e panjohur.

Ka shume pak informacion rreth atmosferes se Plutonit, por ndoshta perbehet kryesisht nga azoti me disa monoksidit te karbonit dhe metan. Gjithashtu dihet qe shumica e gazrave tek Plutoni jane te ngrira. Misioni i NASA eshte planifikuar per nje arritje te shpejte tek Plutoni, ne 2015 perpara se Plutoni te kaloje ne stinen e dimrit dhe te ngrije cdo gje rreth tij, perfshire edhe siperfaqen.

Dikur ishte menduar se Plutoni mund te kete qene nje satelit i Neptunit, por kjo tani duket e pamundur. Nje ide me popullore eshte se, si Tritoni ashtu edhe Plutoni, dikur levizen ne nje orbite te pavarur rreth Diellit dhe u kapen me vone nga Neptuni. Ashtu si Hena me Token, Charon mund te jete rezultat i nje perplasje mes Plutonit dhe nje trupi tjeter.

Plutoni mund te shihet me nje teleskop amator, por kjo nuk eshte e lehte.



Elton Balla
Angli Oxford 2010

Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 31.01.11 13:06

Ceres



Ceres ėshtė deri tani asteroidi me i madh. Ceres ėshtė planeti me i vogel i kategorive Dwarf= Xhuxh.

Distanca: 446.000.000 km nga Dielli
Distanca: 270 400 000 nga Toka
Diametri: 950 km
Masa: 9.43 x 0.07 × 1020 kg

Ceres u zbulua me 1 Jan 1801 nga Giuseppe Piazzi.

Ideja se nje planet i pazbuluar mund te ekzistoje midis orbitave te Marsit dhe Jupiterit ishte sugjeruar me pare nga Johann Elert Bode ne 1772.. Konsideratat e tij ishin te bazuara ne ligjin Titius-Bode, nje teori tani e braktisur, e cila kishte qene e propozuar se pari nga Johann Daniel Titius ne 1766. Ky grup ishte i drejtuar nga Franz Zach Xaver von, redaktor i Correspondenz Monatliche.

Nje nga astronomet e zgjedhur per kerkimin ishte Giuseppe Piazzi ne Akademine e Palermo, Sicily. Megjithate, para se te merrte ftesen e tij per t'u bashkuar me grupin, Giuseppe Piazzi zbuloi Ceres me 1 janar 1801. Ai e njoftoi ate si nje komete, por nga levizja e saj e ngadalte dhe jo uniforme, ndryshoi mendimin e tij. Ne prill, Piazzi dergoi verejtjet e tij te plota per te Oriani Bode, dhe Jerome Lalande ne Paris. Informacioni u botua ne shtator 1801.

Ceres ende nuk eshte pare afer, por anija Dawn e NASA-s do ta vizitojne ate ne 2015.



Elton Balla
Angli Oxford 2010

Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 01.02.11 14:37

Eris



Eris u zbulua nga Mike Brown, Chad Trujillo, dhe David Rabinowitz ne 2005, nga imazhet e kapura ne Toke ne 2003.

Zbulimi u njoftua me 29 korrik, 2005, te njejten dite, si Makemake dhe dy dite pas Haumea. Ekipi kerkues kishte qene sistematikisht ne skanim per organet e jashtme te medha te Sistemit Diellor per disa vjet, dhe kishte qene i perfshire ne zbulimin e disa objekteve tjera te medha, duke perfshire 50.000 Quaoar, 90482 Orcus, dhe 90377 Sedna.
Verejtjet rutine jane marre nga ekipi me 21 tetor, 2003, duke perdorur teleskopin 1200 mm Samuel Oschin reflektuar ne malin Palomar ne Kaliforni, por imazhi i Eris nuk u zbulua ne ate pike per shkak te levizjes shume te ngadalte neper qiell.

Vezhgimet jane kryer pastaj, per te bere nje percaktim paraprak te orbites se saj, e cila lejoi distancen e saj per t'u vleresuar. Ekipi kishte planifikuar per te vonuar njoftimin rreth zbulimit deri ne vezhgimet e metejshme. Haumea, u njoftua nga nje ekip tjeter ne Spanje. Ne tetor 2005 u zbulua se Eris kishte nje hene, te quajtur me vone Dysnomia. Vezhgimet e orbites se Dysnomia lejuan shkencetaret te percaktonin masen e Eris, te cilit ne qershor te vitit 2007 ata llogariten te jete (1,66 , 0,02) kg × 1022, 27%, me e madhe se Plutoni.

Eris eshte me e madhe se Plutoni. Llogjikisht Eris duhej te ishte nje planet ose Plutoni duhej te riklasifikohej.



Elton Balla
Angli Oxford 2010

Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 02.02.11 13:34

Kometat



Ndryshe nga objektet e tjera te vogla ne sistemin diellor, kometat kane qene te njohura qe nga lashtesia. Rekordet per kometen Halley jane qe ne epoken, 240 BC-para-Krishtit. I famshmi Bayeux sixhade, i cili pershkroi Pushtimin Norman te Anglise ne 1066, pershkroi edhe nje shfaqje te Kometes Halley.

Qe nga 1995, jane kataloguar perafersisht 878 kometa, madhesite, distancat dhe orbitat e tyre. Nga keto, 184 jane kometa periodike, disa nga pjesa tjeter jane pa dyshim periodike, por orbitat e tyre nuk kane qene te percaktuara me saktesi te mjaftueshme.

Kometa jane quajtur ndonjehere snowballs=Top i Akullt. Ato jane nje perzierje e akujve me uje, gazeve te ngrira, dhe pluhuri. Kjo i ben ato shume interesante si mostra, qe ne historine e hershme te Sistemit Diellor.

Kur ato jane afer Diellit dhe aktive, kometat kane disa pjese te dallueshme.
Kometat jane te perbera me:

Berthama: relativisht te forta dhe te qendrueshme, kryesisht akull dhe gaz me nje sasi te vogel te pluhurit dhe trupat e ngurte te tjera
Koma: re te dendura te ujit, dioksidit karbonit dhe gazet te tjera nga berthama
Re Hidrogjeni: miliona km ne diameter
Pluhuri Bishtit: deri ne 10 milion km i gjate i perbere nga pluhur tymi me grimca te shtyra jashte berthames

Kometat jane te padukshme perveē rasteve kur ata jane afer Diellit. Shumica e tyre kane orbita shume te ēuditshme pertej orbites se Plutonit, keto shihen dhe pastaj zhduken per mijevjeēare. Vetem kometat si prsh Kometa Halley etj qendrojne brenda orbites se Plutonit per nje pjese te rendesishme te kohes.

Deri tani kometa me e famshme eshte Kometa Halley por SL 9 ishte nje hit i vertet per nje jave ne veren e vitit [B]1994/B] per astronomet.

Dushi Meteoreve=MeteorShower ndodhin kur Toka kalon ne orbiten e nje komete. Dushi Meteoreve ndodh ēdo vit ne mes 9 gusht dhe 13 kur e Toka kalon ne orbiten e kometes Swift-Tuttle.

Shume prej tyre jane zbuluar se pari nga astronomet amatore. Kometat zakonisht jane te dukshme vetem ne agim apo muzg.



Elton Balla
Angli Oxford 2010

Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 03.02.11 12:36

Asteroidėt



Ne 1 janar 1801, Giuseppe Piazzi zbuloi nje objekt, te cilin ai mendoi se ishte nje komete e re. Por pas orbites se saj ishte e qarte, se kjo nuk ishte nje komete, por me shume si nje planet i vogel. Piazzi Ia vuri emrin Ceres, sipas perendeshes siēiliane te grurit. Tre objekte te tjera te vogla u zbuluan ne vitet e ardheshme (Pallas, Vesta, dhe Juno). Nga fundi i shekullit te 19 jane zbuluar disa qindra te tilla.

Disa qindra mijera asteroide jane zbuluar dhe dhene emertimet e perkohshme. Mijera te tjere jane zbuluar ēdo vit. Jane pa dyshim me qindra e mijera, qe jane shume te vogjel per t'u pare nga Toka. Ka 26 asteroide te njohur, te medhenj rreth 200 km ne diameter. Por ne dime shume pak per ata te vogjelit, ka ndoshta ne menyre te konsiderueshme me shume se 1 milion asteroide ne varg 1 km.

Asteroidet Ida 243 dhe Gaspra 951 jane fotografuar nga anija Galileo duke shkuar gjate rruges tek Jupiteri.

Asteroid me i madh deri tani eshte Ceres. Ajo eshte 974 km ne diameter dhe permban rreth 25% te mases se gjithe asteroideve te kombinuar. Asteroidete tjere te medhenj jane Pallas, Vesta dhe Hygiea te cilat jane midis 400 dhe 525 km ne diameter. Te gjithe asteroidet tjere te njohur jane me pak se 340 km ne diameter.

Ka disa debate per sa i perket klasifikimit te asteroideve, kometave dhe henave. Ka shume satelite planetare qe ndoshta jane kapur si asteroide.

Asteroidet jane klasifikuar ne nje numer te tipeve te ndryshem (perberjen e tyre kimike) dhe terrenin:

Tipi-C: perfshin me shume se 75% e asteroideve te njohur: jashtezakonisht te erret me terren 0,03; te ngjashme me meteoret karbonike, perafersisht te njejten perberje kimike si hidrogjen, helium dhe dhe perberje tjera.
Tipi-S: relativisht 17% te ndritshem: terren 0,10 -. 22; nikel-metalik, te perzier me hekur.
Tipi-M: te shndritshem me terren 0,10 -. 18.

Theksojme: Ka edhe shume lloje te tjera te asteroideve

Per shkak te paragjykimeve te perfshira nga vezhgimet, perqindjet e mesiperme mund te mos jene perfaqesues te shperndarjes se vertete te asteroideve. Ka pak te dhena ne lidhje me densitetin e asteroideve.

Asteroidet jane kategorizuar edhe nga vendodhja e tyre ne Sistemin Diellor:

Brezi-Asteroideve: gjendet midis Marsit dhe Jupiterit; te ndara ne nengrupe: Hungarias, floras, Phocaea, Koronis, Eos, Themis, Cybeles dhe Hildas (te cilat jane emeruar pas brezit asteroideve ne grup).
Asteroidetet Prane Tokes: objektet qe jane me afer me Token ne orbiten e tyre.
Trojanet: ndodhen prane pikave te Lagranzhit (60 grade perpara dhe pas Jupiterit ne orbiten e tij). Tashme jane disa qindra asteroide te tille te njohur.

Ndermjet perqendrimeve kryesore te asteroideve ne brezin kryesor jane relativisht te rajoneve te njohura si boshlleqet Kirkwood. Nje objekt ne orbite te tille ka shume gjasa te jete e pershpejtuar nga Jupiteri ne nje orbite te ndryshme.
Ka edhe disa asteroide te percaktuar si Centaurs ne sistemin e jashtem Diellor. Perberja e ketyre objekteve eshte ndoshta me shume si ajo e kometave apo objekteve te Brezit Kuiper se sa ajo e asteroideve te zakonshem. Ne veēanti, Chiron eshte klasifikuar tashme si nje komete.

Vesta 4 eshte studiuar kohet e fundit me HST = Teleskopi ne Hapesire. Kjo eshte nje asteroid veēanerisht interesant dhe duket te kete qene i diferencuar ne shtresa si planetet Tokesore. Kjo nenkupton nje burim te brendshem te ngrohjes, e cila eshte e pamjaftueshme per shkrirjen e nje objekti te tille.

Edhe pse ata nuk jane te dukshme me sy, asteroidet jane shume te dukshem me dylbi apo nje teleskop te vogel.



Elton Balla
Angli Oxford 2010

Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 03.02.11 12:38

Sistemi i ri i sapogjetur quhet Kepler 11



Eshte zbuluar nje sistem i ri diellor me Gjashte Planete,dhe eshte rreth 2.000 vjet drite larg.

Planetet jane 2 deri ne 13 here me te medhej ne masse se sa Toka jone. Pese nga keto planete kane nje orbit me te afert me yllin e tyre se sa ajo e Merkurit me Diellin. Teleksopi Kelper ka qen shume i suksesshem qe ne leshimin e tij ne hapesire, duke mbledhur mbi 1000 extraplanete si kandidat per rishqyrtim nga shkenctaret. Planetet mendohen te jene te perbere me nje gaz te holle ne atmosfere, por edhe te jene te nxehte per pershtatjen e jetes. Teleskopi Kepler ka dhene dhe me perpara prova per gjetjen e nje sistemi tjeter diellor me 3 planete te cilet rrotulloheshin ne orbite rreth yllit te tyre, dhe ne janar ekipi njoftoi se kishte gjetur nje extraplanet me perberje shkembore.

Sistemi i ri diellor i sapogjetur, rreth yllit Kepler 11, eshte nje pasuri laboratorike per studiuesit e formimit planetar. Eshte i habitshem fakti qe shumica e ketyre planeteve kane nje orbite shume te ngushte me yllin e tyre, dhe mund te ndihmoje astro-fizikantet per kuptimin me te sakte rreth formimeve te sistemeve diellore. Sistemi i sapogjetur eshte i ndryshem nga sistemi planetar HD10180, i publikuar ne gusht 2010, i cili eshte nje sistem i pasur extrapanetar, dhe permban te pakten pese planete te cilat orbitojn rreth nje ylli 127 vite drite larg. Ne kete studim, deshmohet se tundja e gravitetit te planeteve, shkaktuar nga ylli i tyre u perdor per gjentjen e ketyre te fundit dhe deshmine e egsistences se tyre. Vazhdojne kerkimet per nje planet te gjashte dhe te shtate qe ende nuk jane gjetur dhe qe spekullohet shume rreth egsistences se tyre.

Teleskopi Kepler kryen veprime te cilat ushtrojne vezhgimet e planeteve kur kalojn perball yllit te tyre, nje matje tipike kjo e bere dhe me perpara nga tepeskopi Hubble dhe teleskopet nga Toka. Ne menyre tipike, keto matje quhen transit dhe eshte menyra me e mire per te gjetur extraplanetet ne Sisteme te tjera Diellore. Te gjitha distancat rrotulluese te ketyre planeteve jane shume afer, dhe pese prej tyre jane me afer yllit te tyre, sesa eshte Merkuri me Diellin tone, dhe i gjashti vetem pak pertej asaj distance. Dy prej tyre kane nje orbite me nje distance vetem 1/10 e asajt qe ka Toka me Diellin.

Planetet e medha shume prane ne orbiten rreth yllit, ishin fare te papritur "tha autori kryesor i studimit te qendres kerkimore "Jack Lissauer". Ne mendojme se ky eshte zbulimi me i madh qe nga zbulimi i Pegasi 51 i cili ishte extraplaneti i pare i gjetur ne 1995.

Studimi i bashke autorit, Jonathan Fortney te Universitetit te Santa Cruz ne Kaliforni, tha se sistemi i sapogjetur, kepler 11do jete nje ndihme teper e madhe per astro fizikantet ne kuptimin e formimit te ketyre sistemeve, dhe sbulimit me te avancuar rreth atyre qe permbajn nje planet me perberje shkembore.

Shkenca e Tokes eshte shume e krahasuese , planetet jane shume te ndryshem nga njeri tjetri, ti duhet ti shikosh qe keto te kene mjedise te ngjashme dhe pastaj te behet krahasimi i tyre me njeri tjetrin, tha Dr Fortney.

Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 04.02.11 14:10

Universi



Universi permban cdo gje perceptohet fizikisht, ne teresine e hapesires dhe kohes, dhe te gjitha format e materies dhe energjise. Fjala Universi eshte percaktuar si zakonisht dhe perfshin cdo gje. Megjithate, duke perdorur nje perkufizim alternativ, disa kozmologe kane spekuluar, se Universi perbehet nga zgjerimi i hapesires, dhe eshte vetem nje nga shume spekullimet, te cilat jane quajtur kolektivisht multiverse.

Vezhgimet e pjeseve te vjetra te gjithesise (te cilat jane shume larg) sugjerojne se Universi eshte qeverisur nga te njejtat ligje fizike dhe konstante ne te gjithe shtrirjen e madhe te tij dhe. Megjithate ne teori mund te kete shume Universe te krijuar dhe ndoshta secili me konstante te ndryshme fizike.

Ne historine e regjistruar, disa Kozmologe kane propozuar llogarine per vrojtimet e Universit. Astronomet e shekujve te kaluar kane propozour se Universi permban nje hapesire te pafund dhe ka ekzistuar perjetesisht. Me kalimin e shekujve, verejtjet e sakta dhe teorite e permiresuara cuan teorite ne modelin heliocentrik te Kopernikut dhe modelin Njutonian te Sistemit Diellor.

Permiresimet e metejshme ne astronomi kane cuar ne realizimin, qe Sistemin Diellor eshte krijuar ne nje galaktike e perbere nga miliona yje, i cili eshte Milky Way-Rruga e Qumeshtit, dhe se galaktikat e tjera ekzistojne jashte tij. Studimi i kujdesshem i shperndarjes se ketyre galaktikave dhe linjat e tyre spektrale kane cuar ne shume teori moderne.

Zbulimet dhe ndryshimet e sfondit kozmik te rrezatimit mikrovale, tregojne se Universi po zgjerohet dhe me sa duket kishte nje fillim. Sipas modelit mbizoterues shkencor rreth Universit, i njohur si Big Bang, Universi u zgjerua nga nje faze teper te nxehte, te dendur e quajtur Epoka Planck, ne te cilen u perqendrua energjia e Universit. Qe prej epokes Planck, Universi eshte zgjeruar ne formen e tanishme, ndoshta me nje periudhe te shkurter (me pak se 10-32 sekonda) e inflacionit kozmik.

Disa masa te pavarura eksperimentale mbeshtesin kete zgjerim teorik dhe, ne pergjithesi, teorine e Big Bangut. Vezhgimet e fundit tregojne se ky zgjerim eshte pershpejtuar per shkak te energjise se erret, dhe se shumica e lendes ne Univers mund te jete ne nje forme, qe nuk mund te zbulohet nga instrumentet e pranishme.

Interpretime aktuale nga vezhgimet astronomike tregojne se mosha e Universit eshte 13,73 miliard vjet, dhe se diametri i Universit eshte i dukshem te pakten 93000000000 vjet drite. Sipas relativitetit te pergjithshem, hapesira mund te zgjerohet me shpejt se shpejtesia e drites, edhe pse ne mund te shikojme vetem nje pjese te vogel te Universit per shkak te kufizimit te imponuar nga shpejtesia e drites. Realiteti dhe Fizika tregojne qe Universi eshte percaktuar si cdo gje qe ekziston, ka ekzistuar, dhe do te ekzistoje. Sipas ketij perkufizimi dhe te kuptuarit tone te pranishem, Universi perbehet nga tre elemente : hapesire, kohe dhe energji. Te tre elementet e Universit korrespondojne me perafersi me idete e shkencetareve.

Nje teori e thjeshte eshte nje grup i flluskave te sapunit, ne te cilen vezhguesit qe jetojne ne nje flluske sapuni nuk mund te nderveprojne me ata qe jane ne flluskat tjera te sapunit. Sipas nje terminologjie te perbashket, secila nga flluskat e sapunit perbejne pjesen e hapesires qe eshte lene te kuptohet si Universi.

Mbledhja e te gjitha ketyre teorive eshte e quajtur multiverse. Ne parim Universet tjera mund te kene dimensione te ndryshme te hapesires kohes dhe energjise, edhe pse mundesite jane aktualisht spekulative. Sipas teorive te pergjithshme, disa rajone te hapesires nuk mund te pershkojne dhe vet Universin, per shkak te pafundesise se shpejtesise se drites dhe zgjerimin e vazhdueshem te hapesires.

Per shembull, mesazhet radioskopike te derguara nga Toka nuk do te arrinin kurre ne disa rajone te hapesires edhe sikur Universi te jetonte gjithmone. Theksojme se ato rajone te largeta te hapesires jane pjese e realitetit sa me shume qe ne i perkushtohemi, por ne nuk mund te pershkojme te gjithe thellesine e hapesires.

Te thuash te drejten, Universi i dukshem varet nga vendndodhja e vezhguesit. Megjithate edhe udhetimi me i shpejte nuk mund te jete ne gjendje per te pershkuar te gjithe pjesen e hapesires. Ne menyre tipike, universi i dukshem shihet nga pika jone e favorshme ne Milky Way Galaxy= Rruga e Qumeshtit.

Universi i dukshem, mosha e struktures , dhe bolleku i elementeve kimike eshte shume i madh dhe ndoshta i pafund , pavarsisht qe tani ne e dime qe hapesira e Universit eshte rreth 93000000000 vjet drite. Diametri i nje Galaktike tipike eshte vetem 30.000 vjet-drite, dhe distanca midis dy galaktikave fqinje eshte vetem 3.000.000 vjet drite. Galaktika jone Milky Way=Rruga Qumeshtit eshte rreth 100.000 vjet drite ne diameter.

Galaktika me e afert me tonen eshte Andromeda, e vendosur afersisht 2.500.000 vjet drite larg. Ne Univers ka me shume se 100.000.000.000 Galaktika. Galaktikat tipike shkojne nga ato te vogla me me pak se 10.000.000 yje deri ne gjigandet me 1.000.000.000.000 trilion yje.



Etimologji, Sinonimet dhe Percaktimet

Fjala Univers rrjedh nga fjala e vjeter Franceze Univers, e cila ne kthim rrjedh nga fjala Latine Universum. Fjala Latine ishte perdorur nga Cicero dhe me vone ne latinisht. Fjala Latine rrjedh nga Unvorsum qe do te thote tkurrje poetike, fillimisht e perdorur nga Lucretius ne Librin IV (Paragrafi 262) e De rerum natura (Mbi natyren e gjerave) - i cili lidh un, uni forme te kombinuar e 'unus, ose "nje me vorsum. Lucretius perdori fjalen ne kuptimin, ēdo gje e mbeshtjelle ne nje, dhe, ēdo gje qe bashkohet ne nje.

Nje interpretim alternativ i unvorsum eshte "gjithēka rrotullohet si nje" ose "gjithēka rrotullohet nga nje". Ne kete kuptim, ajo mund te konsiderohet nje perkthim e fjales greke per universin, περιφορά. Kjo fjale greke i referohet modelit te hershem grek per Universin. Sipas Aristotelit rrotullimi i sferes se jashtme ishte pergjegjes per levizjet dhe ndryshimin e ēdo gjeje brenda. Kjo ishte e natyrshme per greket te cilet supozuan se Toka ishte e palevizshme dhe se qiejt qarkullonin rreth Tokes.

Termi me i zakonshem per universin, ne mesin e filozofeve te lashte grek ishte τὸ πᾶν (Te gjitha), e definuar si e gjithe materia (τὸ ὅλον) dhe e gjithe hapesira (τὸ κενόν). Snonime te tjera per universin ne mesin e filozofeve te lashte grek perfshinin κόσμος (do te thote ne bote, kozmologji) dhe φύσις (kuptimi i natyres, nga e cila rrjedh fjala fizike). [Sinonime te njejta jane gjetur edhe ne autoret Latine, (totum Mundus, natura), dhe vazhduan te mbijetojne edhe ne gjuhet moderne, si p.sh, fjalet gjermane Das, Weltall, dhe Natur. Sinonime te njejta jane gjetur edhe ne gjuhen angleze, te tilla si everything (ēdo gje), kozmos (kozmologji), The world (bota), dhe Nature (natyra).



Pėrcaktimi i Gjerė, Realiteti dhe Probabiliteti

Pėrkufizimi mė i gjerė i universit mund tė gjenden nė Naturae De Divisione nga filozofi mesjetare dhe teologu Johannes Scotus Eriugena. Koha nuk ėshtė konsideruar nė pėrkufizimin e Eriugena-s, pra, pėrkufizimi i tij pėrfshin ēdo gjė qė ekziston, ka ekzistuar dhe do tė ekzistojė, si dhe ēdo gjė qė nuk ekziston, nuk ka ekzistuar dhe kurrė nuk do tė ekzistojė.

Ky pėrkufizim nuk u miratua nga shumica e filozofėve te vonė, por diēka jo krejtėsisht e ndryshme u rishfaq nė fizikėn kuantike. Natyrisht, njė eksperiment mund tė ketė vetėm njė rezultat, dhe vetėm njė i tille ėshtė bėrė real, pėrmes procesit misterioz te matjes kuantike, e njohur edhe si rėnia e funksionit valor. Nė kėtė kuptim tė mirė-pėrcaktuar matematike, edhe ajo qė nuk ekziston mund tė ndikojė nė atė qė ekziston.



Kuptimi si Realitet

Zakonisht, universi ėshtė pėrcaktuar si ēdo gjė qė ekziston, ka ekzistuar, dhe do tė ekzistojnė. Sipas kėtij pėrcaktimi dhe tė kuptuarit tonė tė tanishėm, universi pėrbėhet nga tre elemente: hapėsirė dhe kohė, tė njohur sė bashku si space-time apo vakum, kurse energjia ose sic njifet ndryshe matter eshte elementi i trete i cili ka nje lidhje te forte me hapesiren dhe kohen. Tė tre elementet e universit (hapėsirė-kohė, ceshtja-energjisė, dhe ligj-fizikes) korrespondojnė afėrsisht me idetė e Aristotelit.

Nė librin e tij Fizika (Φυσικῆς), Aristoteli ndau (τὸ πᾶν - ēdo gjė) nė tre elemente afėrsisht tė ngjashem me: Ceshtja e Energjise/Matter (gjėja tė cilėn ėshtė bėrė universi), forma (marrėveshje ēėshtja e energjise nė hapėsirė), dhe ndryshimi (si eshte krijuar ceshtja energjise, shkatėrrimi ose ndryshimi nė pronat e saj). Filozofet e vone, tė tillė si Lucretius, Averroes, Avicena dhe Baruch Spinoza ndryshuan kėto ndarje, pėr shembull, Averroes dhe Spinoza dalloji naturans natura (parimet aktive tė funksionimit te universit) nga naturata natura, elementet pasive.






Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 06.02.11 11:22

Galaktika


Milky Way - Rruga e qumeshtit

Milky Way - Rruga e Qumeshtit eshte nje galaktike Spirale edhe eshte galaktika ku ne jetojme.


Madhesia: 100.000 vjet drite
Trashesia: 1.000 vjet drite
Distanca e Qendres: distanca e qendres Milky Way nga Dielli jone eshte 25.000 vjet drite
Masa: 750 miliard deri ne 1 trilion te masses Diellore
Numri i Yjeve: 100 deri ne 400 miliard
Ylli me i Vjeter: ylli me i vjeter eshte 13.2 miliard vjet
Rrotullimi i Diellit: rrotulimi i Diellit rreth galaktikes sone eshte 250 milion vjet
Rrotullimi i Kraheve: rrotullimi i kraheve perrreth galaktikes eshte 50 milion vjet
Rrotullimi i Qendres: rrotullimi i qendres rreth vetes eshte 15 deri ne 18 milion vjet
Shpejtesia rrotullimit: 552 kilometra per sekond


Milky Way- Rruga e Qumeshtit eshte galaktike, e cila eshte shtepi e sistemit tone diellor, se bashku me te pakten 100 deri ne 400 miliarde yje te tjera. Shume materiale pluhuri-gazi si nebulas etj, ndoshta kane ardhur ne galaktiken tone nga galaktikat xhuxhe, te cilat jane aktualisht ne takime te ngushta me Milky Way - Rruga e Qumeshtit: M54 nga SagDEG, dhe ndoshta M79 nga xhuxhi Arusha.

Si ka mundesi qe nje galaktike eshte kaq gjigande sic eshte Milky Way - Rruga e Qumeshtit? Masa e tij eshte 750 miliard deri ne 1 trillion me i madh se masa Diellore, dhe diametri i tij eshte rreth 100,000 vjet drite. Hetimet e shperndarjes se reve te hidrogjenit kane zbuluar se Milky Way eshte nje galaktike spirale e tipit Hubble Sb ose Sc. Galaktika jone ka dy komponente : 1 ) e theksuar, 2) disk ekspozuar nje strukture spirale, dhe nje sistem qendre ne berthame e cila eshte pjese e nje fryrje te dukshme.

Vezhgimet ne dekada kane sjelle deshmi gjithnje e me shume se Milky Way - Rruga e Qumeshtit mund te kete nje strukture te drejte ne menyre qe te jete e tipit SB, qe te mund te duket si galaktikat M61 ose M83. Hetimet e fundit kane sjelle mbeshtetje per supozimin se Milky Way - Rruga e Qumeshtit mund te kete edhe nje strukture e theksuar qendrore si galaktikat spirale: M58, M91, M95, ose M109, dhe keshtu mund te jene te tipit Hubble SBB.

Milky Way - Rruga e Qumeshtit i takon grupit lokal, nje grup i vogel me 3 galaktika te medha dhe mbi 30 te vogla, dhe eshte e dyta per madhesi pas (Andromeda M31). M31, ne rreth 2.9 milion vjet drite larg Milky Way - Rruga e Qumeshtit dhe gjithashtu me e aferta nga te gjitha galaktikat tjera, por nje numer i galaktikave te zbehta jane shume me te aferta se sa M31. Shume prej anetareve te Grupit Lokal xhuxh jane fqinjet e Milky Way - Rruga e Qumeshtit.

Dy fqinjet me te afert jane zbuluar kohet e fundit ne 2003. I pari eshte Xhuxhi Canis, berthama e te cilit eshte rreth 25,000 vite drite larg nesh dhe rreth 45.000 vite drite vjet nga Qendra Galaktikes. I dyti vjen ne rreth 88.000 vjet drite prej nesh dhe rreth 50,000 vite drite nga Qendra Galaktikes. Keto dy galaktika xhuxhe jane aktualisht ne takime te ngushta me Galaktiken tone dhe ne pjeset e orbitat te tyre ndodhen edhe brenda vellimit te Milky Way - Rruga e Qumeshtit. Ata jane ndjekur ne distance te spikatura nga rete e medha dhe te vogla, respektivisht 179.000 dhe 210.000 vjet drite.

Krahet ne forme spirale permbajne perberje nderyjore, mjegullnaja, dhe yjet e rinj te grupimeve te hapur. Nga ana tjeter, komponenti i fryrjes perbehet nga yje te vjeter. Galaktika jone ka rreth 200 globulars, te cilat jane grupime yjesh. Keto zona te rrumbullaketa jane te fuqishme ne drejtim te Qendres Galaktikes. Nga shperndarja e tyre e dukshme ne qiell, Harlow Shapley ka arritur ne perfundimin se qendra e Milky Way - Rruga e Qumeshtit shtrihet ne nje distance te konsiderueshme ne drejtim te Shigjetarit dhe jo afer nesh, sic kishte qene menduar me pare.

Sistemi yne diellor eshte i vendosur ne kuader te rajoneve te jashtme ne galaktike, gjithashtu brenda diskut rreth 20 vite drite mbi avionin ekuatorial ne drejtim te Polit te Veriut te Galaktikes Sone, por 25,000 vite drite larg nga Qendra. Milky Way - Rrugen e Qumeshtit tregon se si shkelqen rreth e rrotull ne qiell se bashku me kete aeroplan simetrik, i quajtur Ekuatori Galaktikes.

Distanca e 28.000 vjet drite kohet e fundit eshte konfirmuar nga te dhenat e ESA's Hipparcos Satelit Astrometric. Hetime tjera te publikuara kane kundershtuar kete vlere dhe kane propozuar nje vlere me te vogel retth 25.000 vjet drite. Nje hetim i koheve te fundit jep afersisht 26.000 vjet drite. Keto te dhena, qofte dhe me rendesi, nuk do te kene efekt negativ per distancat e objekteve te veēanta ne galaktiken tone ose me tej.

Sistemi Diellor eshte i vendosur brenda nje krahu ne forme spirale, i quajtur krahu i Orionit, i cili eshte thjesht nje lidhje ne mes te armeve te brendshme dhe te jashtme.


Shiko Imazhin rreth ketij informacioni


Ashtu si galaktikat tjera, edhe ne galaktiken tone ndodhin Supernova.
Supernova eshte nje gje spektakolare qe shihet nga Toka me ndihmen e teleskopeve te sofistikuar. Per fat te keq nuk eshte shfaqur asnje deri tani,qe te shihet pa ndihmen e teleskopit per faktin se ato ndodhin thelle ne hapesire.



Elton Balla
Angli Oxford 2010
avatar
Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 08.02.11 14:44

Incizimet e para tė Diellit nė formatin tredimensional



NASA pėr herė tė parė ka publikuar fotografitė dhe incizimet tredimensionale (3D) tė Diellit, tė cilat mundėsojnė tė shohim tėrė sipėrfaqen e yllit tė mesėm tė sistemit tonė planetar.

Incizimet e Diellit janė bėrė falė dy sondave STEREO tė cilat kanė incizuar Diellin nga dy anė tė ndryshme.

Shkencėtarėt e NASA-s kanė theksuar se kėto fotografi dhe incizime, tė cilat shfaqin Diellin nga pjesa e pėrparme dhe pasme, do tė mundėsojnė avancim nė prognozimin e kushteve kozmike dhe ndikimit tė tyre nė Tokė, por edhe do tė ndihmojnė shumė gjatė dėrgimit tė misioneve tė ardhshme.

“Pėr herė tė parė nė histori mund tė shohim veprimet diellore nė pamjen brilante tredimensionale”, ka thėnė Angelos Vourlidas, anėtar i ekipit tė shkencėtarėve tė cilėt pėrcjellin sondat stereo.

Shkencėtari i NASA-s Madhulika Guhathakurta ka theksuar se falė sondave tani mund “tė fluturojnė rreth Diellit pėr tė parė se ēfarė ndodhė pas horizontit, por pa dalė prej zyrės”.

Ai ka shtuar se mė e rėndėsishmja ėshtė se prej tani e tutje mund tė shihet se ēfarė ndodhė nė pjesėn e prapme tė Diellit, e cila pa sondat nuk ka qenė nė dispozicion tė shkencėtarėve.


avatar
Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 08.02.11 14:47

NASA njofton zbulimin e 1.235 planeteve



Hulumtuesit thonė se janė konfirmuar gjashtė planete tė reja, por kryeshkencėtari i teleskopit Kepler, Uilliam Boruki, thotė se pritet tė verifikohen deri nė 80 pėrqind e trupave tė zbuluar.

Shkencėtarėt e agjencisė hapėsinore amerikane, NASA, kanė njoftuar pėr zbulimin tė mesa duket planeteve tė ngjashme me Tokėn nga tė dhėnat e nxjerra sė fundmi prej teleskopit Kepler tė ndodhur nė hapėsirė. Siē njofton korrespondenti i Zėrit tė Amerikės, Mike O’Sullivan, shkencėtarėt thonė se kėta trupa qiellorė janė nė mesin e mė shumė se 1 mijė e 200 planeteve tė mundshme, qė u zbuluan rishtazi nga misioni.

Hulumtuesit thonė se janė konfirmuar gjashtė planete tė reja, por kryeshkencėtari i teleskopit Kepler, Uilliam Boruki, thotė se pritet tė verifikohen deri nė 80 pėrqind e trupave tė zbuluar.

Para njoftimit tė sė mėrkurės, numri i pėrgjithshėm i tė ashtuquajturave ekzoplanete jashtė sistemit tonė diellor kalonte pėr pak shifrėn 500. Zoti Boruki thotė se numri u rrit ndjeshėm nė bazė tė tė dhėnave tė reja mbi njė pjesė tė vogėl tė qiellit qė u ekzaminua nga misioni.

“Kepler vėshtron njė tė 400-tėn e qiellit. Po tė mund tė shihnim 400 prej kėtyre fushave, edhe numri i kandidatėve do tė ishte 400 herė mė i madh”.

Ai thotė se ėshtė i mahnitur pėr gjetjen e 68 planeteve qė mendohet tė kenė madhėsinė e Tokės ose mė tė vogėl dhe tė 54 planeteve nė zona tė banueshme, ku temperaturat e moderuara mund tė lejojnė ekzistencėn e ujit nė gjendje tė lėngėt.

Hulumtuesi Xhek Llisauėr foli edhe pėr njė zbulim tjetėr qė do tė njoftohet tė enjten nė revistėn shkencore Nature. Fjala ėshtė pėr njė sistem planetar qė rrotullohet rreth njė ylli tė quajtur Kepler 11.

“Kepler 11 ėshtė njė sistem ēuditėrisht i rrafshtė dhe i ngjeshur, i pėrbėrė nga gjashtė planete. Pesė planetet e brendshme janė veēanėrisht afėr njėri-tjetrit, ēfarė nuk kemi menduar se mund tė ndodhė pėr trupa tė kėsaj madhėsie”.

Ai thotė se planetet janė mė pak tė dendura se toka dhe shumė tė ngrohta pėr jetė, por se gjetja do t’i shtyjė shkencėtarėt tė rishqyrtojnė pikėpamjet e tyre rreth formimit tė sistemeve planetare.

Astronomja nga Universiteti Jellė, Debra Fishėr, thotė se astronomėt amatorė nė mbarė botėn po ndihmojnė nė analizimin e tė dhėnave tė reja nė njė faqe interneti, PlanetHunters.org.

“Ata na dėrgojnė tė fala nga Turqia, Rusia, Polonia, Spanja, Ishujt Kanare, Italia, Brazili, Argjentina, Kili, e plot vende tė tjera. Ėshtė mahnitėse”.

Shkencėtarėt mbėshtesin pėrfundimet e tyre rreth ekzistencės sė mundshme tė planeteve pjesėrisht nė shuarjen periodike tė yjeve, qė sugjeron praninė e planeteve nė orbitė ose tė njė sistemi binar tė yjeve. Ata thonė se nevojiten vėzhgimet tė gjera nga teleskopėt nė Tokė pėr tė konfirmuar ekzistencėn e planeteve.

Shumica e planeteve tė shpallura dje duken tė jenė mė tė mėdha se toka, sa Neptuni ose Jupiteri. Por zonja Fisher thotė se gjetjet tregojnė se sistemet me planete si i yni duken tė jenė tė zakonshme.
avatar
Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 08.02.11 14:49

Asteroidi masiv shkakton krater tė madh nė Jupiter



Asteroidi i madhėsisė sė Titanikut, i cili ka goditur Jupiterin nė korrik tė 2009-ės, ka lėnė “vragė” nė formė tė kraterit, pohojnė shkencėtarėt.

Shkėmbi i madh rreth 500 metra ka goditur Jupiterin dhe ka krijuar njė gropė tė madhe sa sipėrfaqja e Paqėsorit. Kjo ėshtė hera e parė qė shkencėtarėt kanė ndjekur pėrcjellė goditjen e njė asteroidi. Mė herėt ėshtė besuar se Jupiterin e godasin vetėm kometat e akullta tė cilat i tėrheqė gravitacioni i tij.

Shkencėtarėt kanė thėnė se ky ėshtė zbulim “intrigues” i cili na pėrkujton se sistemi diellor ėshtė “njė vend kompleks dhe i dhunshėm”. Astronomi amator Anthony Wesley mė 19 korrik 2009 e kishte vėrejtur i pari goditjen e asteroidit nga observatoriumi nė shtėpinė e tij nė New South Wales nė Australi.




Ai kishte menduar se bėhej fjalė pėr njė pikė tė errėt nė Jupiter, por kur ka shikuar nga njė kėnd mė i mirė, ka parė se pika ėshtė tėrėsisht e zezė, dhe ka kuptuar se bėhet fjalė pėr goditjen e asteroidit. Pas kėsaj ai ka kontaktuar NASA-n. Deri mė tani ka qenė tėrėsisht e paqartė se ēfarė kishte shkaktuar pikat e errėta nė Jupiter, shkruan e pėrditshmja britanike Daily Mail.

Shkencėtarėt kanė pėrdorė tė dhėnat e tri kamerave me rreze ultra tė kuqe pėr tė analizuar atmosferėn e Jupiterit, pėrmbajtjen e gazrave tė caktuara dhe copėzat e krijuar pas goditjes. Ata kanė pėrfunduar se goditja e asteroidit ėshtė i barabartė me shpėrthimin e pesė gigatonėve TNT, dhe se copėzat kanė arritur lartė nė atmosferė, madje edhe mbi re.




Ata kanė pėrcjellė edhe gazrat si amoniaku tė cilat janė ngritur nė atmosferė pas goditjes.

“Faktet flasin se ka goditja ka ndodhur, dhe atė goditje e asteroidit, e jo kometės. Sistemi diellor ėshtė njė vend kompleks, i dhunshėm dhe dinamik. Mendoj se na presin edhe befasi tjera. Ka shumė gjėra tė panjohura nė sistemin diellor”, ka thėnė astronomi Glen Orton nga laboratori i NASA-s nė Pasadena tė Kalifornisė.

Goditja e asteroidit ka ndodhur saktėsisht pesėmbėdhjetė vjet pasi Jupiteri ėshtė goditur nga kometa Shoemaker - Levy 9.

“Rezultatet e analizimit tė fotografive nga 2009 dhe fotografitė e kometės Shoemaker-Levy kanė treguar dallueshmėri nė mes tė objekteve tė cilat kanė goditur Jupiterin”, ka thėnė shkencėtari Leigh Fletcher nga Universiteti i Oksfordit.
avatar
Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 08.02.11 14:52

Teleskopi Hubble zbulon galaktikėn mė tė vjetėr



Teleskopi hapėsinor Hubble ka zbuluar galaktikėn pėr tė cilėn shkencėtarėt besojnė se ėshtė galaktika mė e vjetėr e gjetur ndonjėherė, raporton BBC.

Shkencėtarėt besojnė se galaktika ėshtė 13 miliardė vjet e vjetėr dhe ka ekzistuar 480 milionė vjet pas Big Bengut. Fotografia e galaktikės mė tė vjetėr ėshtė publikuar nė revistėn Nature.

Sipas profesorit Richard Bouwens nga Holanda, kėsi lloj galaktikash, tė njohura si qytete yjore, ndėrtohen gjatė kohėrave kozmike.

Shkencėtarėt kanė vėrejtur rritje tė shpejtė tė numrit tė galaktikave gjatė njė periudhe relativisht tė shkurtėr kohore. Tė dhėnat e tyre tregojnė se ka ekzistuar vetėm njė galaktikė 500 vjet pas Big Bengut. Rreth 150 milionė vjet mė vonė kanė ekzistuar 10 galaktika, e ky numėr ėshtė dyfishuar 100 milionė vjet mė vonė.

Profesori Bouwens e ka krahasuar kėtė galaktikė me tė porsalindurin. Mė e vogėl se galaktikat e vjetra si Udha e Qumėshtit (Milky Way) dhe rritet shumė mė shpejt.
avatar
Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 10.02.11 19:09

Njesite Astronomike





Nje njesi astronomike (shkurtimet si AU) eshte nje njesi gjatesie e barabarte me 149,597,870.7 kilometra (92,955,807.27 milje)ose sa distanca mesatare e Toke-Diell. Simboli eshte UA i rekomanduar nga zyra nderkombetare e masave dhe njesive, standarti nderkombetar ISO 80000 dhe nga Bashkimi Astronomik Nderkombetar, por AU eshte me e shpeshte ne vendet e anglosferes. Ne pergjithesi , shkronjat e medha jane te perdorura nga simbolet qe kane emrat e personave qe i kane zbuluar(per nder te tyre), nderkohe au mund te nenkuptohet edhe bashkim atomik megjithate edhe pse me veshtiresi ne perdorim te njesise gjithmone eshte ditur te kuptohet ajo qe njesia shpreh. Kostantja astronomike ne te cilen vlera eshte nje njesi astronomike eshte cilesuar si bashkim i distances me A.


Perkufizimi

AU eshte percaktuar fillimisht si gjatesia e gjysem aksit te madh te orbites eliptike te Tokes rreth Diellit. Nė 1976 Bashkimi Nderkombetar Astronomik rishikoi perkufizimin e AU-se, duke pėrcaktuar ate si gjatesia per te cilen graviteti kostant Gaussian merr vleren 0,017 202 098 95, kur njesite e matjes jane njesite astronomike e gjatesisė ne mase dhe kohe. Nje perkufizim ekuivalent eshte rrezja e nje orbite rrethore njutoniane rreth Diellit te nje pjese qe ka mase te vogel, duke levizur me nje frekuence kendore e 0,017 202 098 95 radian ne dite, ose sa gjatesia per te cilen kostantja gravidacionale helicentrike (e produktit GM) eshte e barabarte me (0,017 202 098 95) 2 AU3/d2. Kjo eshte perafersisht e barabarte me distancen mesatare Toke-Diell.


Percaktimet Moderne

Matjet precize te planeteve mund te behet nga radari dhe nga telemetri nepermjet hetimeve hapesirone. Ashtu si te gjitha matjet me radar, keto mbeshteten ne matjen e kohes se mare per te lehtesuar reflektueshmerine nga nje objekt. Keto pozicione te matura jane krahasuar pastaj me ato te llogaritura nga ligjet e mekanikes qiellore: pozicionet e llogaritura jane permendur shpesh si nje ephemeris, dhe jane zakonisht te llogaritura ne njesite astronomike. Krahasimi i jep shpejtesise se drites njesite astronomike, e cila eshte 173,144 632 6847 (69) BA / d (TDB). Ndersa shpejtesia e drites ne metra per sekonde (CSI) eshte caktuar ne Sistemin Nderkombetar te Njesive, keto matje te shpejtesise se drites ne AU / d (cau) percaktojne vleren e njesise astronomike ne metra (A).



Ne 2009 vleresimi i Bashkimit Astronomik Nderkombetar (NJAB) per vleren e njesise astronomike ne metra eshte A = 149 597 870 700 (3) m, ne baze te nje krahasimi i JPL dhe IAA-RAS ephemerides.



Perdorimi

Bashkimi astronomik eshte i varur nga kostantjimi i gravitetit eliocentrik, qe eshte produkti gravitacional G dhe mases M.
As G dhe as M nuk mund te jene te matur ne menyre precize ne njesite SI, por vlera e produktit te tyre eshte e njohur me precizion te madh per te shikuar pozicionin e planeteve, (eshte ligji i trete i Keplero shprehur ne termat gravitacionale te Njutonit). Vetem produkti eshte i nevojshem per llogaritjet e pozicioneve planetare dhe per ephemerides, kjo shpjegon se pse ephemeridet jane te llogaritura ne njesi astronomike dhe jo ne njesi Internacionale (SI). Llogaritja e ephemerides gjithashtu kėrkon njė konsideratė tė efekteve tė relativitetit tė pėrgjithshėm. Ne, intervale te veēante kohe ne siperfaqen e Tokes (kohe tokesore, TT), nuk jane te vazhdueshme, kur krahasohet me mocionet e planeteve: e dytė tokėsore (TT), duket te jete me i gjate ne pjesen veriore te dimrit dhe me i shkurter nehemisferen veriore ne vere. Ne vecanti intervalet e kohes te matura ne siperfaqen e Tokes nuk jane kostant ne respekt me levizjen e planeteve. Kjo shpjegon se pse dictanca Toke Diell nuk eshte fikse dhe varion nga (0,983 289 8.912 AU) ne 1,016 710 3.335 AU) kur Toka eshte me afer diellit, fusha gravidacionale e Diellit eshte me e forte, dhe si rrjedhim Toka leviz me shpejt.

Metri ėshtė pėrcaktuar tė jetė njė njėsi e gjatėsisė sė duhur, por pėrkufizimi SI nuk i specifikon tensoret metrikė qė pėrdoren nė pėrcaktimin e tij. Nė tė vėrtetė, Komiteti Ndėrkombėtar pėr Peshat dhe Masat (CIPM) vė nė dukje se pėrkufizimi i tij zbatohet vetėm brenda njė masė tė mjaftueshme hapėsinore e vogėl. Si i tillė, metri ėshtė i padefinuar pėr qėllime tė matjes tek distanca brenda Sistemit Diellor. Percaktimi i 1976 te njėsisė astronomike ėshtė i paplotė, sepse ai nuk specifikon kuadrin e references, ne te cilen koha eshte per t'u matur, por ka provuar praktika per llogaritjen e ephemerides: nje perkufizim me i plote qe eshte ne perputhje me relativitetin e pergjithshem.



Historia

Aristako i Samo parashikoi qe distanca e Diellit nga Toka te ishte rreth 18-20 here sa distaca e henes, nderkohe raporti i vertet eshte rrth 389.Stima e tij bazohet mes cepit te gjysemhenes e diellit e qe ka nje vlere rreth 87 grade,per perpikmeri dhe ezaktesi eshte 89,85 grande
Sipas Eusebio di Cesarea ne pergatitjen e evangjelikes,Eratostene gjeti distancen e diellt te ishte rreth σταδιων μυριαδας τετρακοσιας και οκτωκισμυριας(fjale per fjale ne miriad stadi 400 e 80000)Kjo u perkthye me vone si 4.080.00 stadi(ne 1903 u be perkthimi nga Edwin Hamilton Gifford)ose si 804 milion stadi (Édouard des Places, datato 1974-1991)
Duke perdorur stadiumin grek nga 185-190 metra perkthimi i mesiperte parn do ishte rreth 755.000 km kurse perkthimin e te dytes do ishte rreth 148,7-152.800.000 km (dmth 2 %).

Nje matematikan kinez Suanjing Zhoubi (shekulli i 1' para krishtit) tregoi se si distanca e diellit mund te ishte e llogaritur ne menyre geometrikamente duke perdorur gjatesi te ndryshme te hijeve te diellit ne mesdites .
Ne shekullin e 2 pas Krishtit Tolomeo tregoi se distanca mesatare e diellit ishte 1.210 here sa rrezja e tokes.Per te perkufizuar kete vlere Tolomeo filloi duke matur nje paralele te henes horizontale ne 1 °e26' e qe ishte shume e madhe. pastaj tregoi nje distance max 64 hene ne 1/6 e rrezes tokesore.

Tolomeo mati pastaj dimensionet siperfaqsore te Diellit e te Henes e arritit ne pefundimin se diametri i ''dukshem''i diellit eshte i barabarte me diametrin e henes ne distance nga hena vet e rregjistrimi i eklipsit te henes stimuloi diametrin siperfaqor te konit te hijes se Tokes kaluar nga hena pergjate eklipsit te henes.

Teroia e Tolomeos eshte teorikisht e rrealizueshme dhe eshte shume e ndjeshme ndaj ndryshimeve te te dheneave, nderkohe eshte e verteet edhe qe nqs i ndryshojme edhe masen me te vogel ne llogaritje mund te nxjerr nje perqindje te pafund distance te diellit.

Pas astronomeve grek u percoll edhe ne boten islame mesjetare, astronomet islam bene disa ndryshime ne modelin kozmologjik Ptolemeut, por nuk pane ndryshme ne mase te madhe ne vleresimin e tij nga distanca Toke-Diell. P.sh., ne hyrjen e tij ne astronomi Ptolemeut, al-Farghanģ dha nje distance diellore 1.170 rreze Tokes, ndersa , el-Batani perdori nje distance diellore 1.108 rreze Tokes.Astronomet e mevonshme, te tille si el-Biruni, perdoree vlera te ngjashme.

Me vone ne Europe, Koperniku dhe Tycho Brahe perdoren edhe shifra te krahasueshme (1142 rreze Toka dhe 1.150 rreze Toke).Johannes Kepler ishte i pari qe kuptoi se vleresim i Plotemeut duhet te jete dukshem me shume i ulet ,ligjet e Keplerit te levizjes planetare lejon astronomet per te llogaritur distancat relative te planeteve nga Dielli, dhe perhapjen e interesit ne matjen e vleres absolute te Tokes (qe mund te aplikohen ne planetet e tjera). Shpikja e teleskopit lejoi matje me te kujdesshme se sa eshte e mundur me sy te lire.

Flemish astronomi Godefroy Wendelin perseriti matjet 'nė 1635, dhe gjeti se vlera e Ptolemeut ishte shume me e ulet nga nje faktor te pakten njembedhjete.

Christiaan Huygens besonin se distanca ishte edhe me i madh: duke i krahasuar madhesine e dukshme te Aferdites dhe Marsit, ai llogariti nje vlere prej rreth 24,000 rreze Tokes, ekuivalente me nje paralelediellore e 8,6 "Edhe pse vleresim Huygens 'shume eshte i afert me moderne,vlerave, ajo eshte zbritur shpesh nga historianet e astronomise pėr shkaqe te paprovuar (dhe i gabuar) supozimet se ai kishte per te bere per metoden e punes se tij saktesine e vleres duke bazuar me shume ne fat se sa ne matje.

Jean Richer dhe Giovanni Domenico Cassini bene matjet kur Marsi ishte me afert Tokes ne 1672. Ata arriten ne nje shifer per paralaks diellore e 9 1/2 ", ekuivalente me nje distance Toke-Diell e rreth 22.000 rreze Toke. Ata ishin edhe astronomet e pare qe treguan vlera te sakta dhe te besueshme per rrezen e Tokes, e cila kishte eshte matur nga kolegu Jean Picard ne vitin 1669 .

Nje tjeter koleg, Ole Romer, zbuloi shpejtesine e fundme te drites ne 1676:. shpejtesi qe ishte aq e madhe sa ajo qe ishte cituar si zakonisht si kohe e nevojshme per te udhetuar nga Dielli ne Toke.
Nje metode me e mire per te vezhguar transitin e Aferdites eshte ideuar nga JAmes Gregory dhe publikuar ne ''Optica Promata''1663. Eshte mbeshtetur nga Edmond Halley dhe eshte vene ne praktike per transitin e Aferdites ne vitet 1761 e 1769(vezhgimin e Aferdites)e serish ne 1874 e 1882.

Qindra austronome kane marre iniciativen per te kuptuar rezultatet e paraardhesve te tyre,qindra te tjere astronome amatore jane perpjekur te vezhgojne ne pika te ndryshme edhe me mjetet e tyre modeste .Rezultatet kane qene te ndryshme dhe jane mbledhur nga Jérōme Lalande per ti dhene nje shifer parallasse djellore ne 8,6''.
Data Metodo A / Incertezza Gm
1.895 aberrazione 149,25 0,12
1.941 parallasse 149,674 0,016
1.964 radar 149,5,981 mila 0,001
1.976 telemetria 149,597 870 0,000 001
2.009 telemetria 149,597 870 700 0,000 000 003
Zbulimi i asteroidit me te afert me Token EROS 433 dhe kalimi i tij afer Tokes ne 1900-1901 ka bere te mundur dhe ka dhene nje ndihme te madhe ne matjetet e parallasse.Nje tjeter projekt nderkombetar per matjet e parallasse te EROS 433 eshte bere nga 1930-1931.

Matjete ne adar te distancave mes Aferdits e MArsit kane qene te mundshme ne vitet e prima te viteve 1960 dhe se bashku me permiresimin e majtjeve te shpejtesise se drites kane bere te mundur qe matjete e Newcomb-it per paralasse djellore te jene te perputhshme.

Zhvillimet

Njesia astronomike A mund te shprehet edhe ndryshe:
G=njesia gravitacionale Njutonjane
M=masa djellore
k=kostantja gravidacionale e Gauss
D=periudha e kohes ne nje dite
Dielli eshte ne humbje kostante te mases nga ana e energjise radiane,keshtu qe orbita e planeteve eshte ne kostante espansione kundrejt diellit.Kjo ka cuar ne braktisjen e njesise astronomike si njesi unitare.

Edhe pse shpejtesia e drites ka nje vlere te perkufizuar si njesi SI dhe guassiana k kostante gravitacionale universale eshte zgjedhur ne sistemin astronomik duke matur kohen e drites per njesi te distances qe eshte saktesisht e barabarte me masen e prodhimit gjenetikisht te ndryshuar te njesises SI dmth eshte e mundur te rindertohet ephemerides si njesi SI dhe hyn keshtu ne normen.

Ne 2004 analizat e matjeve radiometrike te sistemit djellor kane sygjeruar nje rritje shekullore te distances qe ishte shume me e madhe nga sa ishte paraqiture nga radazioni djellor ,15 ± 4metra ne shekull.
ME vone ,bazuar mbi vezhgimet radiometrike dhe angolare kjo stime ishte rreth 7 ± 2 metra ne shekull.Eshte sygjeruar pergjigja e dukurise te shpjeguar me nje model DGP.

Shembuj

Si distanca jane marre distanca mesatare.Duhet marre parasysh distanca mes trupave qiellor ndryshon ne kohe si shkak i orbitave dhe faktore te tjere.

Hena eshte 0,0,026 mila ± 0.0001 UA nga Toka
Toka eshte 1.00 ± 0.02 UA nga Dielli
Marsi eshte 1,52 ± 0,14 UA nga Dielli
Jupiteri eshte 5,20 ± 0,05 UA nga Dielli

Rripi i Kuiper fillon rreth 35 UA
Fillimi i diskut eshte te 45 UA fundi i brezit te Kuiper deri 50-55 UA
Sedna eshte aktualisht (ne 2009) rreth 88 UA nga Dielli


Konvertimi i njesive

1 UA = 149,597,870.700 ± 0,003 km ≈ 92,955,807.273 ± 0.002 km ≈ 8,317 minut drite ≈ 499 sekonda drite
1 seconda drite ≈ 0,002 UA
1 gigametra ≈ 0,0,067 mila AU
1 vjet drite ≈ 63.241 AU
1 parsec = 648.000 / π ≈ 206,264.8 AU




Universalb
avatar
Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 10.02.11 19:17

Nebula`t - Mjegullnajat e Gazit



Mjegullnaja eshte nje re nderyjore e pluhurit, gazit hidrogjen, gaz heliumi dhe gazeve te tjera jonizues. Fillimisht, mjegullnaje ishte nje emer i pergjithshem per ēdo objekt astronomik duke perfshire edhe galaktikat pertej Milky Way, Shembull: per shembull, Galaktika Andromeda ishte referuar si Nebula Andromeda para se galaktikat te zbuloheshin nga Edwin Hubble. Mjegullnajat formojne rajonet e formimit te yjeve, siē eshte Nebula Eagle [Mjegullnaja e gazit ne forme shqiponje. Me sakte shifhni fotografine e mesiperme]. Kjo Mjegullnaje eshte pershkruar ne nje nga imazhet me te famshme te NASA-s. Ne keto rajone, formacionet e gazit, pluhurit dhe materiale te tjera grumbullohen se bashku per te formuar masa te medha, dhe perfundimisht behen mjaft te medha per te formuar Yje. Materialet e mbetura besohet se jane me pas per te formuar planetet, dhe objekte te tjera planetare te sistemit.

Ekzistojne deshmi qe Fisi Mayan e dinte per Mjegullnajat e gazit qe para shpikjes se teleskopit. Asistenca per kete teori vjen nga nje perralle popullore, qe merret me fushen e qiellin rreth Orionit. Perralla permban disa dira flake me ngjyra te ndezura ne hapesire.

Rreth vitit 150, Klaudi Ptolemaeus rregjistroi, ne librat e VII-VIII, pese yje qe u shfaqen ne Mjegullnaje. Ai gjithashtu vuri re nje rajon te mjegullt midis Arusha e Madhe dhe Luani. Mjegullnaja e pare e dallueshme nga nje grup yjesh, u permend nga astronomi, Abd al-Rahman al-Sufi, ne librin e tij te yjeve ne 964-n. Ai vuri ne dukje per nje re te ndodhur aty ku eshte galaktika Andromeda ne ditet e sotme. Supernova qe krijoi Mjegullnajen ne forme Gaforreje, SN 1054, u vu re nga astronomet Arabik dhe ato Kineze ne 1054.

Per arsye te panjohura, Al-Sufi nuk arriti te theksoje Mjegullnajen e Orionit, e cila eshte galaktika Andromeda ne qiellin e nates. Me 26 nentor, 1610, Nicolas Claude Fabri de-Peiresc zbuloi Mjegullnajen e Orionit duke perdorur nje teleskop. Kjo mjegullnaje eshte verejtur edhe nga Johann Baptist Cysat ne 1618. Megjithate, studimi i pare i detajuar i Mjegullnajen e Orionit nuk do te kryhej deri ne 1659 nga Christian Huygens, i cili gjithashtu besonte veten te ishte personi i pare qe kishte zbuluar kete Mjegullnaje.

Ne 1715, Edmund Halley publikoi nje liste prej gjashte Mjegullnajash. Ky numer u rrit ne menyre te qendrueshme gjate shekullit te nga Jean-Philippe de Cheseaux, i cili hartoi nje liste prej 20 Mjegullnajash duke perfshire tete te pa njohura me pare. Nga 1751-1753, Nicolas Louis de Lacaille vendosi ne katalog 42 Mjegullnaja, te cilat shumica prej tyre ishin te panjohura me pare. Charles Messier hartoi me pas nje katalog me 103 Mjegullnaja nga 1781, edhe pse qellimi i tij kryesor ishte per te shmangur zbulimin e rreme te kometave.

Numri i Mjegullnajave atehere ishte ne mase te madhe, zgjeruar nga perpjekjet e William Herschel dhe motres tij Caroline Herschel. Katalogu i tyre i mijerave Mjegullnajave te reja dhe grupimeve te Yjeve u botua ne vitin 1786. Nje katalog i dyte i me mijera mjegullnaja u botua ne 1789 dhe katalogun e trete dhe te fundit te 510 Mjegullnajave te reja ne 1802. Megjithate ne 1790, ai zbuloi nje yll te rrethuar nga Mjegullnaja dhe arriti ne perfundimin se kjo ishte nje Mjegullnaje e vertete.

Ne fillim te vitit 1864, William Huggins shqyrtoi spektret e rreth 70 Mjegullnajave. Ai gjeti se rreth 1/3 e tyre kishin spekter thithjen e gazit. Pjesa tjeter tregoi nje spekter te vazhdueshem dhe perberje nga nje mase te mundshme. Nje kategori e trete u shtua ne 1912, kur Vesto Slipher tregoi se spektri i nje Mjegullnaje te rrethuar nga Yjet perputhej me spektret e grupeve tjera. Mjegullnaja rrezaton nga drita e Yjeve brenda saj.

Ne 1922, Edwin Hubble njoftoi se gati te gjitha Mjegullnajat jane te lidhura me Yjet, dhe se ndricimi i tyre vjen nga drita e Yjeve. Edwin Hubble dhe Henry Norris Russell arriten ne perfundimin se Mjegullnajat rreth Yjeve te nxehta jane transformuar ne ndonje menyre.

Shume Mjegullnaja apo Yje jane formuar nga rrezimi gravitacional i gazit. Materiali bie nen peshen e vet te mundshme dhe rrotullohet rreth vetes duke u nxehur dhe krijuar reaktim termoberthamor dhe lindjen e nje Ylli, gjithashtu shfaq dhe nje rreze ultraviolet te dukshme. Madhesia e ketyre Mjegullnajave ndryshon ne varesi te madhesise se rese origjinale te gazit. Keto jane vende ku ndodh formimi i Yjeve. Disa Mjegullnaja jane formuar si rezultat i shperthimeve Supernova, qe vjen nga Yjet me madhesi gjigande dhe jete shkurter.

Materialet e hedhura jashte nga shperthimi i Supernoves jane jonizues me energji dhe objekti kompakt i formimit te Mjegullnajave. Nje nga shembujt me te mire te kesaj eshte Mjegullnaja-Nebula Gaforrja, e ndodhur tek hapesira e Demit. Veprimtaria Supernova eshte regjistruar ne vitin 1054 dhe eshte i etiketuar SN 1054. Objekti kompakt qe ishte krijuar pas shperthimit qendron ne qender te Mjegullnajes-Nebules Gaforrja dhe eshte nje Yll Neutron.

Mjegullnajat tjera mund te formohen si Mjegullnaja Planetare. Kjo eshte faza e fundit e jetes se nje Ylli te vogel ne mase si Dielli Tokes. Yjet me nje mase deri ne 8-10 masa diellore, shnderrohen ne nje gjigand te kuq dhe ngadale humbin shtresat e tyre te jashtme gjate presionit ne atmosferat e tyre. Kur nje Yll humb materiale te mjaftueshme, rrit Temperaturen, Rrezatimin Ultraviolet dhe formon Mjegullnajen me materaialet qe hedh jashte vetes. Mjegullnaja eshte e perbere nga 97% Hidrogjen dhe 3 Helium%.

Mjegullnajat klasifikohen ne kater grupe te medha. Mjegullnajat Spirale jane perdorur per te shpjeguar strukturat e Galaktikave Spirale.



Klasifimimi ne Grupe

Mjegullnajat e Qeta H 2: H II regions
Mjegullnajat e Erreta: Dark nebula
Mjegullnajat Planetare: Planetary nebulae
Mjegullnajat nga Supernova: Supernova remnant


Mjegullnajat e Qeta H2 - H II regions


Mjegullnaja e Qeta H-2 jane shembuj te Mjegullnajes reflektuese. Shumica mund te pershkruhet si Mjegullnaja Qetesuese, qe do te thote se ato jane te zgjeruara dhe permbajne kufij te percaktuar mire. Ne driten e dukshme keto Mjegullnaja mund te ndahet ne disa lloje, nje klasifikim qe varet nga drita qe shohim. Keto mjegullnaja jane quajtur shpesh rajone ISKSH, termi ISKSH eshte perdorur ne astronomi profesionale per te referuar hidrogjenin jonizues. Ne kontrast me Mjegullnajat, ato reflektuese prodhojne sasi te konsiderueshme te drites nga perberja e tyre dhe jo nga drita e Yjeve brenda vetes.


Mjegullnajat e Erreta - Dark nebula


Mjegullnajat e Erreta jane te ngjashme me Mjegullnajat e Qeta H-2, por ata nuk jane pare ose reflektuar nga drita e tyre. Ato jane pare si rete e erreta ne frontin e Yjeve me te largeta. Edhe pse keto Mjegullnaja shfaqen ndryshe ne gjatesi dhe vale optike, ato jane burimet e ndritshme te valeve infra te kuqe. Ky emision vjen kryesisht nga pluhuri brenda Nebules - Mjegullnajes.


Mjegullnajat Planetare - Planetary Nebulae


Mjegullnajat Planetare jane mjegulla, qe formohen nga nje Yll i cili shnderrohet ne nje gjigand te kuq dhe pastaj humb energjine e tij, duke e nxjerre jashte , dhe me pas shnderrohet ne nje Yll xhuxh i bardhe. Teknikisht ato jane nje rajon ISKSH, sepse shumica e hidrogjenit eshte jonizues. Megjithate Mjegullnajat Planetare jane me kompakte se sa Mjegullnajat, qe krijojne Yje. Mjegullnajat Planetare jane quajtur keshtu per shkak se astronomet e pare i respektuan keto objekte duke menduar se ato jane disqe rreth Planeteve, edhe pse ata nuk kan lidhje fare me Planetet.


Mjegullnajat nga Supernova - Supernova remnant


Shperthimi Supernova ndodh kur nje Yll i madh ne mase arrin ne fund te jetes se tij, atehere kur fuzioni berthamor ne thelbin e Yllit ndalon totalisht. Renia e gazit ne Berthamen e Yllit merr nje ndezje te forte dhe i jep nje zmadhim duke shkaktuar keshtu shperthimin e Yllit ne menyren Supernova. Zgjerimi i gazit formon Mjegullnajen e quajtur Supernova Remnants, e cila eshte nje mjegullnaje e perhapur nga shperthimi i Yllit.


Mjegullnajat e Emerura si pas Formave

Mjegullnaja Ant - Ant Nebula
Mjegullnaja Laku Bernardit - Loop Barnard's Nebula
Mjegullnaja Bumerang - Bumerang Nebula
Mjegullnaja Syt e Maceve - Cat's Eye Nebula
Mjegullnaja Gaforre - Crab Nebula
Mjegullnaja Shqiponje - Eagle Nebula
Mjegullnaja Eskimez - Eskimez Nebula
Mjegullnaja Carina - Nebula eta Carinae
Mjegullnaja Spirale - Helix Nebula
Mjegullnaja Ore Qelqi - Hour glass Nebula
Mjegullnaja Koka Kalit - Horsehead Nebula
Mjegullnaja e Orionit - Orion Nebula
Mjegullnaja Pelikan - Pelican Nebula
Mjegullnaja Sheshi i Kuq Red Square Nebula
Mjegullnaja Unaze - Ring Nebula
Mjegullnaja Rozete - Rosette Nebula
Mjegullnaja Merimange - Tarantula Nebula <> theksojme tarantula eshte nje lloj merimange




Elton Balla
Angli Oxford 2010
avatar
Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 11.02.11 13:31

Yjet



Ylli eshte nje top i ndritshem i mbajtur ne forme nga graviteti. Ylli me i afert me Token eshte Dielli, i cili eshte burimi i energjise ne Toke. Yjet tjera jane te dukshme nga toka gjate nates, kur ata nuk jane ne drejtim nga Dielli apo te bllokuar nga fenomenet atmosferike.

Historikisht, Yjet me te shquar ne sferen qiellore jane grupuar se bashku, dhe Yjet e ndritshem i jane vene emra te pervecem. kataloge te shumta te mundshem jane mbledhur nga astronomet, te cilat japin emertime te standardizuar per Yjet.

Per te pakten nje pjese te jetes se tij, nje Yll shkelqen per shkak te ciklit termoberthamor, duke djegur hidrogjenin , dhe duke liruar energji qe pershkojn berthamen e Yllit, dhe pastaj jep rrezatim ne hapesiren e jashtme.

Pothuajse te gjitha elementet natyrale me te renda se heliumi jane krijuar nga Yjet vete, ose nepermjet Mjegullnajave Yjore, dhe Supernova kur yjet shperthejne. Astronomet mund te percaktoje ne mase, moshen, perberjen kimike dhe shume faktore tjere te nje Yll, duke matur shkelqimin e drites, spektrin e tij dhe levizjet neper hapesire.

Ne masen kryesore te nje Ylli duket evolucioni, gjithashtu dhe fati i tije. Karakteristikat tjera te nje Yll jane te percaktuara me historine e tije evolucionare, duke perfshire, diametrin, rrotullimin e levizjes, dhe temperaturen.

Nje Yll fillon renien e tije dhe materialeve te perbera kryesisht nga hidrogjeni, se bashku me helium dhe gjurmet e shumta te elementeve te renda. Pasi Thelbi Yjor eshte mjaft i dendur, nje pjese e hidrogjenit konvertohet ne menyre te qendrueshme ne helium permes procesit te fuzionit berthamor. Pjesa e brendshme e yllit nxjerr energji larg nga thelbi permes nje kombinimi te proceseve rrezues dhe atyre konvertues.

Presioni i brendshem tek berthama e Yllit e mban ate qe te mos shkaterrohet nga forca e gravitetit. Pasi karburanti i hidrogjenit ne berthame eshte i rraskapitur, ato Yje me nje madhesi prej 0,4 here me i madh se Dielli zgjerohen dhe behen nje gjigant i kuq. Sistemet Binary dhe Yjet ne grupe perbehen nga dy apo me shume Yje qe jane te detyruar nga graviteti, dhe ne pergjithesi levizin rreth njeri-tjetrit ne orbita te qendrueshme.

Kur dy Yje te tille kane nje orbite relativisht te ngushte, nderveprimin e tyre gravitacionale mund te kete nje ndikim te rendesishem ne evolucionin e tyre. Yjet jane pjese e nje strukture shume te madhe te detyruar nga graviteti neper Galaktika.




Historianet dhe zbuluesit e tyre



Historikisht, Yjet kane qene te rendesishem per te qyteterimeve ne te gjithe boten. Ata kane qene pjese e praktikave fetare dhe perdordorime per navigacion qiellor dhe orientim. Shume astronome te lashte besonin se yjet ishin te vena ne nje sfere qiellore, dhe se ata ishin te pandryshueshem.

Levizjet e Diellit ne Horizont ndaj Yjeve, eshte perdorur per te krijuar kalendare, te cilat mund te perdoren per te rregulluar praktikat, qe sot dihen qe jan ditet muajt etj. kalendarit Gregorian, qe perdoret aktualisht pothuajse kudo ne bote, eshte nje kalendar Diellor bazuar ne kend te boshtit te rrotullimit te Tokes ne lidhje me Yllin e saj lokal, Diellin.

Grafiku i vjeter i datave te sakta te Yjeve u shfaq ne astronomine antike egjiptiane ne 1534 BC. Kataloget e njohura te Yjeve jane krijuar nga astronomet babilonas dhe Mesopotamise se lashte ne fund te mijevjecarit te 2 para eres sone, gjate periudhes se Kassite. ca 1531-1155 BC. Katalogu i pare i Yjeve ne astronomine Greke ishte krijuar nga Aristillus ne vitet 300 para eres sone, me ndihmen e Timocharis.

Katalogu Yjeve i Hipparchus (2 para eres sone) duke perfshire 1020 Yje eshte perdorur per te mbledhur katalogun e Yjeve te Ptolemeut. Hipparchus eshte i njohur per zbulimin Yllit te ri te rregjistruar si Nova. Shume nga Yjet dhe emrat e tyre ne perdorim sot, rrjedhin nga astronomia Greke.

Ne driten e dukshme te qiellit, astronomet Kineze ishin te vetedijshem se mund te shfaqeshin dhe Yjet te reja. Ne 185 pas Krishtit, ata ishin te paret qe shkruajten per Supernoven, e njohur tani si SN 185.

Ne ngjarjet Yjore ne historine e regjistruar ishte Supernova SN 1006, e cila u vu re ne 1006, dhe me shkrim ne lidhje me astronomin Egjiptian Ridvan Ali ibn dhe disa astronome Kineze. Supernova SN 1054, e cila krijoi Mjegullnajen-Nebulen Gaforrja, ishte vezhguar nga astronomet Kineze dhe Islame.

Astronomet mesjetare Islamik vendosen emra Arab per shume Yje qe jane ne perdorim dhe ne ditet e sotme. Gjithashtu ata shpiken instrumente te shumta astronomike te cilat mund te llogaritinin pozicionet e Yjeve. Nder to, Libri Stars Fikse (964) ishte shkruar nga astronomi Persian Abd al-Rahman al-Sufi, i cili zbuloi nje numer te konsiderueshem te Yjeve.

Gjithashtu ai zbuloi dhe grupime Yjesh (duke perfshire Velorum Omicron dhe grupimin Brocchi), dhe Galaktikat (duke perfshire Galaktiken Andromeda). Ne shekullin e 11-te, dijetari persian Ebu Rayhan Biruni pershkroi Galaktiken Rruga e Qumeshtit si nje mori fragmentesh qe ka ne baze Yjet, Mjegullnajat, dhe gjithashtu i dha nje kuptim te mundshem Poleve gjate nje eklipsi Henor ne 1019.

Astronomi Andaluzian, Ibn Bajjah propozoi se Glaktika Rruga e Qumeshtit ishte e perbere nga shume Yje te cilat pothuajse preknin njeri-tjetrin dhe qe dukej teishte nje imazh i vazhdueshem per shkak te efektit te thyerjes nga materiale tokesore, duke permendur vezhgimin e tij si deshmi ne lidhje me Jupiterit dhe Marsit ne 1106/1107 AD.

Astronomi Evropian, Tycho Brahe identifikoi Yje te reja ne qiell naten, duke sugjeruar se qiejt nuk ishin te pandryshueshem. Ne 1584 Giordano Bruno sugjeroi se Yjet ishin ne fakt Diej te tjere, dhe mund te kete planete te tjera, ndoshta edhe te ngjashem me Token, ne orbite rreth tyre, nje ide qe ka qene sugjeruar me heret nga filozofet e lashte greke, Democritus dhe Epikuri, dhe nga kozmologet mesjetare islame te till si Fakhr al-Din al-Razi.

Nga fundi i shekullit ne vijim, ideja e Yjeve si Diej te larget ishte ne arritjen e nje konsensusi ne mes astronomeve. Per te shpjeguar pse keto Yje kan terheqe gravitacionale te Sistemit Diellor, Isaac Newton sugjeroi se Yjet jane shperndare ne menyre te barabarte ne cdo drejtim, nje ide e nxitur kjo nga Richard Bentley.

Astronomi Italian Geminiano Montanari regjistroi disa variacione ne shkelqimin e Yllit Algol ne 1667. Edmond Halley botoi matjet e para te levizjes se duhur, duke demonstruar se Yjet kishin ndryshuar pozicionet qe nga koha e lashte e astronomeve Greek Ptolemeut dhe Hipparchus.

Matja e pare drejtperdrejte te distances te nje Ylli i qujtur (61 Cygni me distanc 11,4 vjet drite larg) eshte bere ne 1838 nga Friedrich Bessel duke perdorur teknike Paralaks. Matjet e Parallaksit treguan ndarjen e madhe te Yjeve ne qiell.

William Herschel ishte astronomi i pare ne perpjekje per te percaktuar shperndarjen e Yjeve ne qiell. Gjate Viteve 1780, ai ka kryer nje seri pamjesh ne 600 drejtime, dhe numerimin e Yjeve pergjate cdo linje Syu.

Nga kjo ai konkludoi se numri i mundshem eshte rritur ne menyre te qendrueshme drejt nje ane te qiellit, ne drejtim te qendres se Galaktikes tone Milky Way. Djali i tij, John Herschel perseriti kete studim ne hemisferen jugore dhe gjeti nje rritje korresponduese ne te njejtin drejtim.

Shkenca Yjore u udheheq nga Joseph von Fraunhofer dhe Angelo Secchi. Duke krahasuar spektret e Yjeve te tille si SIRIUS, ata gjeten dallime ne forcen dhe numrin e linjave per shkak te thithjes se frekuencave te percaktuara nga atmosfera. Ne 1865 Angelo Secchi filloi klasifikimin e mundshem te tipeve. Megjithate, versioni modern i skemes se klasifikimit Yjor u zhvillua nga Annie J. Cannon gjate viteve 1900.




Yjet Dyshe - Double Stars



Vezhgimi i (Yjeve dyshe=Double Stars) u rrit me rendesi gjate shekullit te 19. Ne 1834, Friedrich Bessel verejti ndryshimet ne levizjen e Yllit SIRIUS, dhe te nje Ylli fqinj i cili ishte i fshehur. Edward Pickering zbuloi binarin e pare spektroskopic ne 1899, kur ai verejti ndarjen periodike te vijavene Yllin Mizar ne periudhen 104 ditore.

Vezhgimet e hollesishme te shume Sisteme Yjore jane mbledhur nga astronome te till si William Struve dhe SW Burnham, duke lejuar masat e mundshme qe do te percaktohet nga llogaritja e elementeve te syrit. Zgjidhja e pare per problemin e binareve nga vezhgimet e teleskopit eshte bere nga Felix Savary ne 1827. Shekulli 20 pa perparime gjithnje e me te shpejta ne studimin shkencor. Fotografia u be nje mjet i vlefshem astronomike.

Karl Schwarzschild zbuloi se ngjyra e nje Ylli, dhe temperatura e tije, mund te percaktohet duke krahasuar madhesine vizuale kunder madhesine fotografike. Ne 1921 Albert A. Michelson beri matjen e pare te nje diameteri Yjor duke perdorur nje Interferometer ne Teleskopin Hooker. Puna e rendesishme konceptuale mbi bazen e fizikes ka ndodhur gjate dekadave te para te shekullit te 20.




Prototipat Yjore



Me perjashtim te supernoves, Yjet individuale jane pare dhe ne grupet tona lokale te Galaktikave, dhe sidomos ne pjesen e dukshme te Rruges se Qumeshtit = Galaktikes tone. Por disa Yje jane vene re ne galaktiken M100 te Grumbullimi Virgjeresha, rreth 100 milion vite drite nga Toka.

Megjithate, jashte grumbullimeve lokale te Galaktikave, jane verenjtur shume Yje te grumbulluar, dhe ato individual te vecuar nga tjeret.

Yjet jane formuar brenda rajoneve te zgjatura me dendesi me te larte ne periudhen afatmesme nderyjore. Keto rajone jane quajtur rete molekulare dhe perbehet kryesisht nga hidrogjeni, me rreth 23-28% helium dhe nje per qind te disa elementeve te renda. Nje shembull i tille i rajonit eshte Mjegullnaja-Nebula Orion.

Kur reja gjigande bie, sasit individuale te pluhurit te dendur ne forme te gazi formojn ate qe quhet Rruaza Bok. Kur kjo rruaze bie rritet, energjia gravitacionale kthehet ne nxehtesi dhe ndikon ne ngritjen e temperatures. Kur reja ka arritur perafersisht gjendjen e qendrueshme te ekuilibrit hydrostatik, athere formohet nje protostar ne berthame. Periudha e tkurrjeve gravitacionale zgjat per rreth 10-15 milion vjet.

Yjet e hershme me pak se 2 masa diellore jane quajtur Yjet T Tauri, ndersa ata me mase me te madhe jane Yje Herbig Ae/Be. Keto Yje te sapo lindur leshojne avionet e gazit pergjate boshtit te tyre te rrotullimit, e cila mund te ule vrullin kendore te Yllit dhe te rezultoje ne arna te vogla mjegullnaje te njohura si objektet Herbig-Haro. Keto avione, me rrezatim nga Ylli, ndihmojne per te perzene ret e gazit, ne te cilen Ylli eshte formuar.




Rendi Kryesore



Yjet shpenzojne rreth 90% te hidrogjenit ne jeten e tyre te duke prodhuar helium ne reagime te larta te temperatures dhe presionit te larte ne berthame. Yjet e tille jane rend kryesore dhe jane quajtur xhuxh.

Duke filluar ne rendin zero-mosha kryesore, perqindja e helium ne baze te nje Ylli rritet ne menyre te qendrueshme. Si pasoje, ne menyre per te ruajtur normen e kerkuar te fuzionit berthamor ne berthame, Ylli do te rritet ngadale ne temperature dhe shkelqim drite. Dielli per shembull, vleresohet te jete rritur ne shkelqim drite me rreth 40% qe nga rendi kryesore 4.6 miliard vjet me pare. Cdo Yll gjeneron nje ere Yjore qe shkakton nje rrjedhje te vazhdueshme te gazit ne hapesire.

Per yjet e medha, shuma e humbur ne mase eshte e paperfillshme. Dielli humb 10-14 masa diellore cdo vit, ose rreth 0.01% nga masa e tij totale mbi jetegjatesine. Megjithate Yjet masive mund te humbasin 10-7 masa diellore per cdo vit, ne menyre te konsiderueshme qe ndikojne ne evoluimin e tyre. Yjet qe fillojne me me shume se 50 masa diellore mund te humbasin me shume se gjysma e tyre ne mase te plote, kur ato mbesin ne rendin kryesore.

Kohezgjatja e shpenzuar nga nje Yll ne rendin kryesore varet kryesisht nga sasia e karburantit qe ka dhe shkalla ne te cilen ai karburant digjet, dmth masa e tije fillestare dhe shkelqi i drites. Per Diellin, ky fenomen eshte vleresuar te jete rreth 1010 vjet.

Yjet e medha e konsumojne lenden djegese shume shpejt dhe jane jeteshkurter. Yjet e vogla te quajtur xhuxhat e kuq = Red Dwarfs e konsumojne lenden djegese shume ngadale ne 10 deri ne qindra miliarda vjet. Pjesa e elementeve me te renda se heliumi mund te luajne nje rol te rendesishem ne evoluimin e mundshem.

Ne astronomi te gjithe elementet me te renda se heliumi jane konsideruar si nje metal, dhe perqendrimi kimik i ketyre elementeve eshte quajtur veti metalike. Vetia metalike mund te ndikojne ne kohezgjatjen e nje Ylli dhe ne djegjen e karburantit te tij, Kontrolli ne formimin e fushave magnetike modifikon forcen e eres Yjore.

Yjet e mundshem te pakten 0,4 masa diellore, shterojne furnizimin e tyre te hidrogjenit ne thelbin e tyre.

Shtresa e tyre e jashtme zgjerohet ne mase te madhe dhe te ftohte, per te formuar nje gjigant te kuq. Per shembull, ne rreth 5 miliarde vjet, kur Dielli do te jete nje gjigant i kuq, ai do te zgjerohet nga nje rreze maksimale prej rreth 1 AU (150.000.000 km), 250 here ne madhesise e tije te tanishme.

Si nje gjigand, Dielli do te humbase rreth 30% nga masa e tij te tanishme. Eventualisht thelbi eshte i ngjeshur mjaftueshem per te filluar fusionin e helium, dhe Ylli tani gradualisht zvogelohet ne rreze.




Shkaterrimi Nga Supernova



Nje evolucionin perfundimtar tek Ylli, do te hedhe shtresat e jashtme si nje mjegullnaje planetare. Ne qofte se ajo qe mbetet pas atmosferes se jashtme eshte me pak se 1,4 masa diellore, Ylli zvogelohet ne nje objekt relativisht te vogel (rreth madhesise se Tokes), dhe nuk eshte i mjaftueshem per kompresionin masiv per te marre formen, i njohur si nje xhuxh i bardhe. Xhuxhit i Bardhe = White dwarfs ne fund do te nxihet ne nje xhuxh te zbehte per nje shtrirje shume te gjate kohore.

Historite, shenimet e dhena tregojne se Nebula Gaforrja, ishte e para qe u vezhgua mbas nje supernove rreth viteve 1050 pas Krishtit. Ne Yjet me te medha, procesi vazhdon deri ne berthame hekuri qe rritet ne menyre te madhe (me shume se 1,4 masa diellore). Kjo baze do te bjeri papritur duke pare qe elektronet jane drejtuar ne protonet e tije, duke formuar neutrone dhe protone.

Valet e formuara nga kjo renie shkakton pjesen tjeter te Yllit te shpertheje ne nje supernova. Supernova eshte aq e ndritshmesa qe mund te shkelqeje me shume se nje kohe te shkurter ne te gjithe Galaktiken.

Shumica e perberjes se Yllit qe perhapet nga shperthimi Supernoves krijon nje Yll Neutron, i cili nganjehere quhet si nje Pulsar, ose X-ray burster. Ne rastin e Yjeve shume te medha ne mase, pas shperthimit te Supernoves krijohet Black Hole = Vrima e Zeze. Ylli Neutron formohet kur nje Yll gjigand shperdhen ne fenomenin Supernova, dhe te gjith Neutronet e dala jasht nga shperthimi bashkohen se bashku per te formuar Yllin me te bukur dhe me te fuqishem i cili eshte Neutron Star.

Brenda nje Vrime te Zeze eshte nje fenomen i cili eshte akoma i pa zgjidhur nga shkenctaret. Dalja e materialeve nga Supernova dhe Era Yjore luajne nje rol te rendesishem ne formimin e e nje gjenerate te re Yjesh.




Mosha e Yjeve

Shumica e Yjeve jane rreth 1 miliard deri ne 10 miliard vite e vjeter. Disa Yje te mund te jene edhe afer 13.7 miliarde vjet pak a shume sa vet mosha e Universit. Ylli me i vjeter i zbuluar i cili eshte, HE 1523-0901, eshte nje rreth 13.2 miliarde vjet i vjeter.

Sa me i madh te jet Ylli, aq me i shkurter eshte jeta e tije, kryesisht per shkak te mases ne berthamen e tyre, duke shkaktuar djegjen e hidrogjenit me shpejte.

Jeta e nje Ylli shume te madh zgjat perafersisht 1 milion vjet, ndersa Yjet e mases minimale (si prsh Xhuxhi Kuq) e konsumojne lenden djegese shume ngadale dhe ky variacion zgjat ne dhjetra deri ne qindra miliard vjet.




Perberja Kimike

Kur Yjet formohen ne Galaktiken tone Milky Way jane te perbera nga rreth 71% hidrogjen dhe helium 27%, dhe me nje pjese te vogel te elementeve te renda. Zakonisht pjesa e elementeve te renda eshte e matur ne drejtim te permbajtjes hekurit ne atmosferen Yjore, si hekuri qe eshte element i perbashket.

Nje matje te perberjes kimike te nje Ylli mund te perdoret per te deshmuar moshen e tije. Pjesa e elementeve te renda eshte nje tregues i mundesise se Ylli mund te kete nje Sistem Planetare. Ylli me permbajtje me te pakte hekuri nga te gjith te tjeret eshte xhuxhi HE1327-2326, me vetem 1/200,000 permbajtje te hekurit.

Gjithashtu ekzistojne Yje qe tregojne perberje te pazakonte te elementeve te vecanta ne spektrin e tyre, vecanerisht kromin dhe elementeve te rralla toke.




Fusha Magnetike

Fusha magnetike e nje Ylli eshte krijuar brenda rajoneve te brendshme aty ku ndodh qarkullimi konektive. Kjo levizje e funksioneve plazma funksiono si nje dinamo, duke gjeneruar fusha magnetike qe shtrihen ne te gjithe Yllin.

Fuqia e fushes magnetike ndryshon sipas mases dhe perberjes se Yllit, dhe sasia e aktivitetit magnetik ne siperfaqe varet nga rrotullimi i Yllit. Ky aktivitet prodhon njollat e zeza ne siperfaqe, te cilat jane rajone te fushave te forta magnetike, dhe me e ulet se temperaturat e siperfaqes normale.

Fusha magnetike vepron mbi ererat Yjore tek nje Yll. Yjet me te vjeter te tilla si Dielli kane nje norme shume te ngadalshme te rrotullimit dhe nje nivel me te ulet te aktivitetit ne siperfaqe. Nivelet e aktivitetit te mundshem ndryshojne ne menyre ciklike dhe mund te zhduken fare per disa periudha.




Masa

Nje nga Yjet me masiv i njohur, eshte Eta Carinae, me 100-150 here me i madh ne mase se sa Dielli. Jetegjatesia e tije eshte shume e shkurter, vetem disa miliona vjet. Nje studim i grupit Arches sugjeron se nje Yjet me 150 masa Diellore eshte kufiri i mundshem ne epoken e tanishme te Universit.

Arsyeja per kete limit nuk eshte e njohur saktesisht, por kjo eshte pjeserisht per shkak te shkelqimit te drites e quajtur Eddington e cila percakton shumen maksimale qe kalon neper atmosferen e nje Ylli. Megjithate, nje Yll i quajtur R136a1 ne grupin 136a RMC ka nje madhesi prej 265 masash diellore, duke e vene limitin e madhesise prej 150 Masave Diellore ne pikpytje. Yjet e pare te formuar pas Big Bangut mund te kene qene me te medha, deri ne 300 masa diellore ose me shume, per shkak te mungeses se elementeve te renda ne perberjen e tyre.

Me nje mase vetem 93 here se e Jupiterit, AB Doradus C, eshte Ylli me i vogel i njohur. Trupat e vegjel jane quajtur Xhuxhat Kafe, te cilat zene nje siperfaqe te percaktuar dobet gri ne mes te mundshem dhe gjigandet e gazit. Kombinimi i rrezeve dhe mases te nje Yll percaktojn gravitetit siperfaqesor. Yjet gjigand kane nje siperfaqe te gravitetit shume te ulet se sa Yjet e rendit kryesore, ndersa e kunderta eshte rasti tek Yjet kompakt te tille si Xhuxhat e Bardhe. Graviteti siperfaqesor mund te ndikoje ne pamjen e spektrit tek nje Yll.




Rrotullimi

Shkalla e rotullimit te mundshem mund te perafrohet me ane te matjes spektroskopike. Yjet e reja kane nje norme me te shpejte te rrotullimit ne 100 km/s ne ekuator. Ylli i Tipit-B i quajtur Achernar, ka nje shpejtesi te rrotullimit ekuatorial me rreth 225 km/s, duke i dhene Yllit nje diameter qe eshte me shume se 50% me e madhe se distanca ne mes te poleve.

Nje pjese e madhe e krahut kendore eshte i shperdoruar si rezultat i humbjes se mases me ane te eres Yjore. Perkunder kesaj, shkalla e rrotullimit per nje Yll tip Pulsar eshte shume e shpejte. Ylli Pulsar ne zemer te Mjegullnajes Gaforrja, rrotullohet 30 here ne sekonde. Norma e rrotullimit te Yllit Pulsar gradualisht do te ngadalesohet per shkak te emetimit te rrezatimit.




Tempraturat

Temperatura e siperfaqes se nje Ylli eshte e percaktuar nga shkalla e prodhimit te energjise ne berthamen e tije , plus dhe nga drita e rrezatimit. Ajo eshte dhene normalisht si temperatura ne fuqi, e cila eshte temperature e nje organi te idealizuar qe rrezaton energjine e tij ne te njejtin shkelqim drite ne siperfaqen e Yllit.

Temperatura efektive eshte vetem nje vlere perfaqesuese, megjithate, Yjet kane nje renie temperature me rritjen e distances nga berthama. Temperatura ne rajonin e berthames te nje Yll eshte disa milione grade. Temperatura e siperfaqes se nje Ylli, se bashku me permasat vizuale te tije, jane perdorur per te klasifikuar Yjet.

Yjet e vogla te tilla si Dielli kane nje temperature ne siperfaqe prej rreth disa mijra G/C. Gjigandet e Kuq kane temperatura relativisht te uleta ne siperfaqe prej rreth 3327 G/C, por ata gjithashtu kane nje shkelqim drite te larte per shkak te siperfaqes tyre te madhe.




Rrezatimi

Energjia e prodhuar nga Yjet, si nje produkt i fuzionit berthamor, rrezaton ne hapesire si dy rrezatimeve, elektromagnetike dhe rrezatimet grimce. Rrezatimi grimce tek nje Yll njihet si Era Yjore e cila ekziston si nje rrjedhe e qendrueshme e therrmijave elektrike, si protonet e lira, grimcat alfa, dhe grimcat beta, te cilat rrjedhin nga shtresat e jashtme te Yllit si nje rrjedhe e qendrueshme nga berthama.

Prodhimi i energjise ne berthame eshte arsyeja pse Yjet shkelqejne aq shume. Cdo here qe dy siguresa atomike perplasen me njera tjetren formojn nje sigurese atomike te nje elementi te ri, dhe me te rende sic eshte Rrezja Gamma e cila lirohet nga ky fusion berthamor. Kjo energji eshte e konvertuar ne format e tjera te energjise elektromagnetike, duke perfshire edhe driten e dukshme.

Ngjyra e nje Ylli, percaktohet nga frekuenca e drites dhe varet nga temperatura e shtreses se jashtme te Yllit, duke perfshire fotosferen e tije. Perveē drites se dukshme, Yjet gjithashtu nxjerrin format e rrezatimeve elektromagnetike te cilat jane te padukshem per syri i njeriut.

Te gjitha komponentet e rrezatimit elektromagnetik Yjor, si ai i dukshem dhe ai i padukshem jane teper te rendesishem. Duke perdorur spektrin Yjor, astronomet mund te percaktoje tek nje Yll, temperaturen e siperfaqes, gravitetin e siperfaqes dhe shpejtesine rrotulluese. Masa mund te matet drejtperdrejt ne sistemet binare. Me keto parametra, astronomet mund te llogarisin moshen e Yllit.




Klasifikimi

Sistemi aktual i klasifikimit Yjor e ka origjinen ne fillim te shekullit te 20-te, kur Yjet jane klasifikuar nga A ne Q bazuar ne fuqine e linjes hidrogjenit. Kur klasifikimi u rendit nga temperatura, i perngjante me shume skemes moderne. Klasifikimet jane te renditur edhe si mas komponenteve, duke filluar nga Yjet e Tipit-O, te cilat jane shume te nxehta, ose Yjet e Tipit-M te cilet jane te ftohte.

Klasifikimet kryesore, per temperaturen e siperfaqes jane: O, B, A, F, G, K, dhe M. A. Me te zakonshem nga keto jane Yjet e tipave L dhe T, te cilet klasifikohen me te ftohtet dhe me te vegjlit ne mase, dhe quhen Xhuxhat Kafe. Ēdo renditje ka 10 nen-ndarjeve, te numeruar nga 0 ne 9, megjithate, ky sistem prishet ne temperaturat ekstreme te larta te cilat humbin renditjen e Yllit duke e kalur ate ne extrem.

Perveē kesaj, tipat e Yjeve mund te klasifikohet edhe nga efektet e shkelqimit te drites, te cilet korrespondojne me madhesine e tyre hapesinore. Keto klasifikime shkojne nga 0 (Gjigandet e larte) , 3 (Gjigandet) ,5 (Xhuxhat e rendit kryesore). Dielli yne eshte nje sekuence tip G2, klasifikimi 5 (Xhuxh i Verdhe). Yjet e llojit Xhuxha te Bardhe kane klasen e tyre qe fillon me shkronjen D. Klasifikimi me teje eshte ne klasa DA, DB, DC, DO, DZ, dhe DQ, ne varesi te llojeve te linjave qe gjendet ne spektrin Yjeve.


Tipi-O 33,000 K Zeta Ophiuchi
Tipi-B 10,500–30,000 K Rigel
Tipi-A 7,500–10,000 K Altair
Tipi-F 6,000–7,200 K Procyon A
Tipi-G 5,500–6,000 K Dielli
Tipi-K 4,000–5,250 K Epsilon Indi
Tipi-M 2,600–3,850 K Proxima Centauri

Theksoj: Tempraturat jane te rregjistruara me K=Kelvin, per te konvertuar Kelvin ne Grade Celcius ju lutem perdorni konvertuesit ne google. Keto shifra percaktojne tempraturat e siperfaqeve te Yjeve. Cdo emer mbas tempratures tek lista permban nje emer Ylli.




Elton Balla
Angli Oxford 2010
avatar
Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 12.02.11 10:41

Rrezatimi Gamma - Gamma Ray Burst



Gamma-ray Burst jane rreze flakesh qe lidhen me shperthime energjike ne Galaktikat te largeta. Keto jane valet me te shkelqyeshme elektromagnetike te njohura ne Univers. Ky rrezatim mund te zgjase nga milisekonda per disa minuta. Shumica e vezhguar jane nje rreze e ngushte e rrezatimit te dendur, leshuar gjate nje fenomeni Supernova, pasi nje Yll i madh ne mase shperthen dhe perben procesin e krijimit te Vrimes se Zeze = Black Hole. Burimet e e ketij rrezatimi tregojn se shumica e tyre jane miliarda vjet drite larg nga Toka, duke lene te kuptohet se shperthimet jane jashtezakonisht energjike.

Nje shperthim tipik liron me shume energji ne pak sekonda se sa Dielli do te leshoje per 10 miliarde ne vit. Te gjitha Rrrezatimet e verejtura e kane origjinen nga jashte Galaktikes tone Rruga e Qumeshtit, edhe pse nje klase e ketyre rrezatimeve jane pare dhe ne Galaktiken tone. Nese nje rrezatim i tille shperthen ne Galaktiken tone dhe vjen direkt drejt Tokes , athere ky rrezatim do jet shkaku i zhdukjes se njeriut dhe komplet gjallesave ne planetin tone.


Gamma Ray Bursts jane zbuluar per here te pare ne 1967 nga satelitet Vela, satelite qe ishin ndertuar nga Amerikanet apastafat per te kapur testimet berthamore te bera nga Ruset. Jane perdorur qindra teori per te shpjeguar keto shperthime pas zbulimit te tyre. Nje teori rreth ketij rrezatimi ishte perplasja e kometave me Yjet Neutron.

Informacionet ne dispozicion ishin te vogla per te verifikuar keto modele deri ne zbulimin e pare te rrezes X-Ray ne 1997 duke perdorur Spektroskop Optik. Keto zbulime, dhe studimet e mevonshme te Galaktikave dhe Supernoves lidhur me rrezatimin Gamma, sqaruan distancen dhe shkelqimin e drites te krijuar nga ky rrezatimim.


Shtetet e Bashkuara dyshuan se Bashkimi Sovjetik mund te perpiqet te kryeje teste berthamore sekrete pas nenshkrimit te Traktatit berthamore ne 1963. Me 2 korrik, 1967, ne oren 14:19, Vela, Vela 4 dhe 3 satelite tjere, zbuluan nje flash te rrezatimit Gamma, ndryshe nga cdo shperthim berthamore te njohur ndonjehere.

Amerikanet te pa sigurt per ngjarjen e nodhur, nuk e konsiderun kete ceshtje urgjente. Ekipi i laburatorit, Los Alamos Scientific Laboratory, i udhehequr nga Ray Klebesadel, nuk paraqiten te dhena dhe hetime mbi nje test te mundshem nga Ruset. Ashtu si satelitet e tjere, edhe satelitet Vela ishin nisur me instrumentet me te mira. Ekipi i Los Alamos vazhdoi me kembengulje per te gjetur evidencat e pashpjegueshme te rrezeve Gamma.

Duke i analizuar ne kohe te ndryshme me ardhjen e disa shperthimeve te zbuluara nga satelitet tjere, ekipi ishte ne gjendje te percaktoje vleresimet e peraferta dhe orgjinen e shperthimit i cili nuk vinte nga Toka por nga Qielli. Zbulimi u publikua ne 1973 si nje artikull astrofizike te titulluar, Vezhgimet e rrezatimit Gama-Ray ne Orgjinen e Kozmosit.


Shume teori jane avancuar per te shpjeguar keto rrezatime, shumica e te cilave vijn nga burimet brenda Galaktikes tone Milky Way. Shume pak progres eshte bere, deri ne nisjen e Observatorit Gama Ray Compton ne 1991, i cili ne ditet e sotme ka dhen informacione te shumta per rrezatimin Gamma.

Per shkak te formes se rrafshet te Galaktikes tone, burimet tona do te jene te perqendruar fuqishem brenda ose jasht aeroplanit Galaktik. Mungesa e ndonje modeli te tille ne rastin e Gamma Ray Burst ka dhene deshmi te forta se keto rreze vijne nga jasht Galaktikes tone. Per dekada pas zbulimit te rrezatimit Gamma, astronomet kerkuan per nje objekt astronomik ne rastesi.

Astronomet konsideruan shume klasa te dallueshme te objekteve, duke perfshire Yjet Xhuxhat e Bardhe, Pulsaret, Supernovat, Grupimet e perbashketa, Galaktikat Seyfert, dhe objektet BL Lac. Te gjitha kerkimet e tilla ishin te pasuksesshme. U ra dakord se zgjidhja perfundimtare e origjines se Gamma Ray Burst do te kerkonte dy satelite te rinj dhe komunikim me te shpejte.

Kerkimet e hershme per fenomenin afterglow-muzg ishin te pasuksesshme, kryesisht per shkak te veshtiresive ne pozicionimin menjehere pas shperthimit fillestar. Ndryshimi erdhi ne shkurt 1997, kur sateliti BeppoSAX zbuloi nje rreze Gamma (GRB 970.228 [nb 2]), dhe kamera me rreze-X theksoi drejtimin nga i cili ky shperthim kishte ardhur.




Cdo pik prezanton nje shperthim
Cdo ngjyre prezanton largesine e shperthimit


Per shkak te shkelqimit te drites ne ate Galaktike, distanca e sakte e ketij shpirti nuk eshte matur per disa vjet. Megjithate sateliti BeppoSAX zbuloji nje ngjarje me te dhe me te shpejte gjat kohes ne vazhdim. Kjo ngjarje ishte e lokalizuar brenda kater oreve, duke lejuar ekipet e kerkimit te benin verejtje shume me shpejt se sa heret e tjera. Spektri i objektit zbuloi nje RedShift = 0,835, ne nje distance prej rreth 6 miliarde vjet drite larg nga Toka. Kjo ishte vendosmeria e pare e sakte e distances, dhe se bashku me zbulimin e galaktikes 970.228 deshmoi se rrezatimet Gamma Ray Burst ndodhin ne distancat shume te largeta te Galaktikave. Nje vit me pas, Gamma Ray Burst 980425 u pasua nga nje Supernova (SN 1998bw) e ndritshme, duke treguar nje lidhje te qarte mes rrezatimit Gamma Ray Burst dhe shkaterrimit te Yjeve masive.


BeppoSAX funksionoi deri ne vitin 2002, megjithate, revolucioni ne studimin e rrezeve Gamma eshte motivuar nga zhvillimi e nje numri te instrumenteve te tjera te krijuara veēanerisht per te eksploruar natyren e Gamma ray Burst. Misioni i pare i tille, HETE-2, filloi ne 2000 dhe ka funksionuar deri ne 2006, duke siguruar shumicen e zbulimeve te medha gjate kesaj periudhe.

Nje nga satelitet me te suksesshem deri me sot, i quajtur Swift, filloi ne vitin 2004 dhe vazhdon te operoje akoma ne ditet e sotme. Swift eshte e pajisur me nje detektor me rreze Gamma shume te ndjeshme, gjithashtu eshte i paisur me X-ray dhe teleskopet optike, te cilet bejne te mundur per te vepruar direkt sapo te ndodhi rrezatimi Gamma. Nderkohe, ne terren, teleskopet e shumte optike jane ndertuar per te perfshire software robotik te kontrollit, qe ti pergjigjen menjehere sinjaleve permes X-ray-Gama Burst Koordinon Network.

Kjo i lejon teleskopet te marin imazhet direkt sapo te ndodhi shperthimi i nje Ylli dhe leshimi i Gamma Ray Burst ne hapesire.




Shumica e burimeve kane struktura te thjeshta dhe te vazhdueshme kohore (zakonisht ndriēimi qe fillo e zebehet, si ne nje yll apo supernova. Shume skema klasifikimi kane qene te propozuara, por keto jane shpesh te bazuara vetem ne dallimet e lehta dhe nuk mund te reflektoje nje ndryshim te vertete fizike ne paraardhesit e shperthimeve.

Megjithate, komploti i shperndarjes tregon nje numer te madh te rrezeve Gama, duke sugjeruar dy lloje te tilla. Te dyja shperndarjet jane shume te gjera dhe te konsiderueshme, ne te cilin identiteti i nje rrezeje te caktuar nuk eshte e qarte nga kohezgjatja. Klasa te tjera pertej ketij sistemi dy shkallesh kane qene te propozuar ne te dy baza, vezhgimore dhe teorike.

Rrezatimi i shkurter: me nje kohezgjatje 0,3 sekonda
Rrezatimi i gjate: me nje kohezgjatje 30 sekonda

Rrezatimet Gamma jane shume te ndritshme, pavaresisht nga distanca e madhe rreth vendit ku ato ndodhin dhe Tokes.

Asnje proces i njohur ne Univers nuk mund te prodhoje me shume energji ne kohe kaq te shkurter se sa rrezatimi Gamma Ray Burst. Mekanizmi i pranuar per rrezet e gjata eshte ai i evolucionit te Vrimave te Zeza - Black Hole, eshte kur Ylli shperthen dhe graviteti shperben perberjen e tije ne nje Vrime te Zeze duke formuar gjithashtu rrezatimin e gjate te Gamma Ray Burst. Energjia afer berthames se Yllit bie posht ne qender dhe shndrohet ne nje disk te densitetit te larte.

Materiali i rene ne Vrimen e Zeze formon disa krah te gjata rrezatimi pergjate boshtit rrotullues, duke formuar Gamma Ray Burst, dhe duke e perhapur ate ne vije te drejt per gjate hapesires. Disa alternativa zevendesojne Vrimen e Zeze me formimin e Yllit Magnatar pas renies ne qender te nje Ylli gjigand, por gjithsesi ky model rrezatimi eshte i njejte. Yjet me te mundshem per leshimin e rrezatimit te gjate jan ato te quajtur Wolf-Rayet, te cilet jane te medhenj, dhe teper te nxehte, dhe e djegin hidrogjenin ne nje presion rrezatimi. Yjet, Eta Carinae dhe WR 104 kane qene cituar si paraardhesit e mundshem te rrezatimit Gamma.

Modeli i Yjeve masiv kan shpjeguar qarte formimin e rrezatimeve te gjata dhe te shkurtra te Gamma Ray Burst. Ka evidenca te cilat tregojne qe disa rrezatime jane te formuara ne sistem edhe pa pranine e nje Ylli te madh ne mase, nje shembull i till eshte Galaktika Halos. Teoria e favorizuar per origjinen e rrezatimit te shkurter eshte bashkimi i nje sistemi binar qe perbehet nga dy Yje Neutron. Sipas ketij modeli, te dy Yjet krijojn nje rrotullim spiral te ngadalshem midis njeri tjetrit duke leshuar nje energji rrezatimi, dhe me se fundi duke shkaterruar njeri tjetrin plotesisht. Jane propozuar shume modele ne lidhje me rrezatimin e shkurter, 2 prej tyre jane, bashkimi i Yllit Neutron meVrimen e Zeze, ose zhdukja dhe shperberja e Vrimes se Zeze.

Mjeti me te cilin Gamma Ray Burst konverton energjine ne nje rrezatim, eshte akoma i pa kuptuar, dhe sa do qe jemi ne shekullin 21 akoma nuk ka pas nje model te kuptueshem ose teori te pranuar nga shkenctaret. Aktualisht satelitet zbulojne nje mesatare prej rreth nje shperthimi Gamma Ray Burst ne dite. Matja e sakte eshte e veshtire, por per nje Galaktike te madhe si Milky Way = Galaktika Jone, norma eshte rreth 1 shperthim te tipit Gamma cdo 100.000 deri ne 1.000.000 vjet.

Nese nje shperthim i tille do te ndohte ne Galaktiken tone, dhe ky shperthim do te vinte ne drejtim te Tokes, atehere efektet e biosferes do te ishin teper te rendesishme. Efekti i rrezatimit ne atmosfere do te shkaktonte ndryshim te azotit dhe gjenerimin e oksidit nitrik i cili do te vepronte si nje perberje kryesore per te shkaterruar Shtresen e Ozonit. Sipas nje studimi te bere ne 2004, nje rrezatim ne nje distance prej rreth 3262 vjet-drite mund te shkaterroje gjysmen e Shtreses se Ozonit ne Toke.




Elton Balla
Angli Oxford 2010
avatar
Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 13.02.11 11:14

Shpejtesia e Drites



Shpejtesia e Drites, shenohet zakonisht si c, e cila eshte nje fushate fizike e vazhdueshme. Vlera e saj eshte pikerisht 299.792.458 metra ne sekonde, (rreth 186.282 milje ne sekonde). Ne teorine e relativitetit, c lidh hapesiren dhe kohen, dhe shfaqet ne ekuacionin e famshem te energjise ne mase E=mc2. Shpejtesia e Drites eshte shpejtesia e te gjitha grimcave dhe fushave te lidhura ne vakum, dhe ajo eshte parashikuar nga teoria e sotme te jete shpejtesia e gravitetit dhe i valeve gravitacionale me te cilen, udheton energjia.

Shpejtesia me te cilen reflekton drita permes materialeve transparente, te tilla si qelqi ose ajri, eshte me pak se C. Raporti midis c dhe v quhet shpejtesia, me te cilen drita udheton ne nje material thyes n, (n=c/v). Per shembull, per driten e dukshme te qelqi eshte zakonisht rreth 1,5, dhe do te thote se drita ne xham udheton me c/1,5 ≈ 200.000 km/s. Indexi i ajrit per diten e dukshme eshte rreth 1,0003, keshtu qe shpejtesia e drites ne ajer eshte shume afer me c.

Ne komunikimin me hapesiren e larget, koha mund shkoje ne minuta ose ore per te percjelle mesazhin nga Toka ne Satelit dhe anasjelltas. Me Shpejtesine e Drites ne masim distanca te medha me saktesi te larte. Ole Romer, ne 1676 tregoi se drita udhetonte me nje shpejtesi te caktuar, duke studiuar levizjet e dukshme tek hena e Jupiterit, IO.

Ne vitin 1905, Albert Ajnshtajn theksoi se shpejtesia e drites ne vakum eshte e pavarur nga burimi ose korniza inerciale e referimit. Pas matjeve precize, ne 1975 Shpejtesia e Drites eshte njohur te jete 299.792.458 m/s me nje pasiguri matje relative ne 4 pjese per miliard. Ne 1983, matesi eshte ristrukturuar ne Sistemin Nderkombetar te Njesive (SI), si distanca e udhetuar nga drita ne vakum me 1/299,792,458. Si rezultat, vlera numerike e c ne metra per sekonde eshte fiksuar tani pikerisht nga percaktimi i metrit.



Vlera numerike, simboli, dhe njesite

Shpejtesia e Drites ne vakum eshte nje dimensionale fizike e vazhdueshme, keshtu qe vlera e saj numerike varet nga sistemi i njesive te perdorura. Ne Sistemin Nderkombetar te Njesive, matesi eshte percaktuar se distanca e kohe-udhetuesve udheton ne vakum ne 1/299,792,458 ne sekond.

Efekti i ketij percaktimi eshte per te rregulluar Shpejtesine e Drites ne vakum pikerisht ne 299.792.458 m/s. Shpejtesia e drites ne vakum shenohet zakonisht ne c, konstante ose celeritas Latine (qe do te thote shpejtesi). Fillimisht, eshte perdorur simboli V, i futur nga James Clerk Maxwell ne 1865. Ne 1856, Wilhelm Weber Eduard dhe Rudolf Kohlrausch kishin perdorur nje simbolin konstant c. Ne vitin 1894, Paul Drude ripercaktoi simbolin c me kuptimin modern.

Ajnshtajni perdori simbolin V neper gazeta ne gjuhen Gjermane ne 1905, por ne 1907 ai e nderroi simbolin ne c, e cila atehere u be simbol standard. Ndonjehere simboli c eshte perdorur per shpejtesine e valeve ne materiale. Ky simbol i nenshkruar, i cili eshte miratuar ne letersin zyrtare SI, ka te njejten forme konstante te lidhur me pershkrueshmerine ne vakum ose konstantin magnetik. Ne degen e fizikes shpejtesia e drites luan nje rol te rendesishem, dhe eshte e zakonshme per perdorimin e sistemeve te njesive natyrore te matjes, ne c=1.



Roli themelore ne fizike

Shpejtesia me te cilen vepron drita ne vakum eshte e pavarur. Teoria e relativitetit special shqyrton ekzistencen ne simbolin c. Nje teori eshte se simboli c eshte shpejtesia me te cilen duhet te udhetojne te gjitha grimcat dhe valet duke perfshire edhe driten.

Relativiteti special ka shume implikime kunder intuiteve, te cilat jane vertetuar ne shume eksperimente. Keto perfshijne ekuivalencen mes mases dhe energjise (E = mc2), tkurrje gjatesie, dhe perhapje kohe. Faktori y, i njohur si faktori i Lorencit ka dhene disa shpjegime si, γ=(1-v2/c2) -1/2, ku c eshte shpejtesia e objektit.

Rezultatet e relativitetit special mund te permblidhen me trajtimin e hapesires dhe kohes, si nje strukture te unifikuar e njohur si spacetime = kohe hapesinore. Faktori Lorencit eshte bere nje supozim thuajse universal per teorite moderne te fizikes, te tilla si Elektrodinamika kuantike, modeli standard i grimcave, dhe e relativitetit te pergjithshem.

Ne korniza jo inerciale te referimit, shpejtesia e lokale e drites eshte konstante dhe e barabarte me c, por Shpejtesia e Drites se bashku me trajektoren e gjatesise se caktuar mund te ndryshojne nga simboli c. Eksperimenti Michelson-Morely vendosi nje kufi mbi anisotropi me rreth 10-4. Megjithate, vezhgimet me te fundit te emisioneve nga nivelet e energjise berthamore ka ulur kete kufi ne 10-21. Testet kane krijuar nje limit mbi anisotropi prej rreth 10-10.



Kufiri i siperm ne shpejtesi



Sipas relativitetit special, energjia e nje objekti me mase m dhe shpejtesi v eshte dhene nga γmc2, ku γ eshte faktori i Lorencit. Kur v eshte zero, γ eshte e barabarte me E = mc2, formule e dhene per nje objekt ne lidhje me Shpejtesine e Drites.

Shpejtesia e drites eshte kufiri i siperm per shpejtesi te objekteve me mase tjeter pozitive. Me ne pergjithesi, eshte normalisht e pamundur per ēdo informacion te energjise per te udhetuar me shpejt se c. Nje argument per kete rezultatet eshte njohur si relativiteti i njekohshmerise. Nese distanca hapesinore ne mes te dy ngjarjeve A dhe B eshte me e madhe se intervali kohor midis tyre shumezuar me c, atehere ka termat e references ne A B e cila i paraprin, dhe tjetra ne te cilen B paraprin A.

Si rezultat i kesaj, ne qofte se diēka udheton me shpejt se c, do te udhetonte prapa ne kohe ne lidhje me nje tjeter kornize, dhe shkaqet do te shkelen. Faktikisht nuk eshte rregjistruar asnje shkelje e tille.



Vezhgimet dhe eksperimentet

Ka situata ne te cilat energjia, ose informacioni udheto me shpejtesi me te madhe se c. Per shembull, nese nje rreze lazer perfshi shpejt nje objekt te larget, vendi i drites mund te levize me shpejt se simboli c, edhe pse levizja e pare do te vonohet per shkak te kohes qe duhet per te shkuar ne nje objekt te larget me shpejtesine c.

Ne menyre te ngjashme, nje hije e projektuar mbi nje objekt te larget mund te eci me shpejt se simboli c, pas nje vonese ne kohe. Disa efekte kuantike mund te transmetohen menjehere dhe me shpejt se cimboli c. Nje shembull perfshin shtetet kuantike te dy grimcave qe mund te jene te ngaterruar. Nje tjeter efekt kuantik qe parashikon paraqitjen me shpejtesi me te shpejte-se-drita eshte quajtur efekti Hartman. Megjithate, asnje informacion mund te dergohet duke perdorur kete efekt.

Sic eshte diskutuar ne perhapjen e drites ne nje seksion te mesem, shpejtesia e valeve mund ta kaloj c. Per shembull, faza e shpejtesise te rrezeve-X ne syze, mund ta kaloje shpejtesine c, por valet e tilla nuk mund te percjellin asnje informacion. Levizjet e ashtuquajtura superluminal jane pare ne disa objekte astronomike, te tilla si Radio-Aktivitetet e Galaktikave dhe Quasars. Ne modelin e zgjerimit te Universit, sa me larg te jene Galaksite me njera tjetren, aq me shpejt shperndahen.



Perhapja e Drites

Ne fiziken klasike, drita eshte pershkruar si nje lloj vale elektromagnetike. Sjellja klasike e fushes elektromagnetike pershkruhet nga ekuacionet e Maksuellit, qe parashikojne se shpejtesia c me te cilen valet elektromagnetike perhapen permes vakumit, eshte e lidhur me ε0 elektrike, dhe μ0 magnetike, konstante keto nga ekuacioni c=1/√ε0μ0. Ne fiziken kuantike moderne, fusha elektromagnetike pershkruhet nga teoria e Elektrodinamika kuantike (EDK).

Ne kete teori, drita eshte pershkruar nga bazat themelore te fushes elektromagnetike. Ne kete teori, shpejtesia do te varet nga frekuenca dhe kuanti c, dhe relativiteti special atehere do te jete kufiri i siperm i Shpejtesise se Drites ne vakum. Deri me sot nuk jane verenjtur efekte te tilla. Nese masa e fotonit eshte prodhuar nga nje mekanizem Higgs, limiti eksperimental eshte, m≤10-14 eV/c2 afersisht 2×10-47 g.

Ne 2009, me respektimin e spektrit te rrezes Gama GRB 090510 nuk u gjet asnje ndryshim ne shpejtesine fotone te energjive te ndryshme, duke konfirmuar se Invarianca Lorencit eshte verifikuar te pakten deri ne shkalle te gjatesise Planck, LP = √HG/c3 ≈ 1,6163 × 10-35 m.



Funksionimi i Mesem



Llojet e ndryshme te vales se drites udhetojne me shpejtesi te ndryshme. Shpejtesia me te cilen kreshta individuale e nje vale perhapet, quhet faza e shpejtesise vp. Shpejtesia faze eshte e rendesishme ne percaktimin se sa udheton nje vale drite permes nje materiali, ose nga nje material ne nje tjeter. Ajo eshte e perfaqesuar shpesh ne drejtim te nje indeksi thyes. Indeksi thyes i nje material eshte i definuar si raporti i c me shpejtesi vp ne fazen materiale. Indekset me te medha te thyerjes tregojne shpejtesi me te ulet. Indeksi thyes i nje materiali mund te varet nga frekuenca e drites, intensiteti, ose polarizimi, edhe pse, ajo mund te trajtohet si nje material konstant i varur. Indeksi thyes i ajrit eshte rreth 1,0003. Materialet e tilla si uji, qelqi, dhe diamanti, kane index thyes, 1,3, 1,5 dhe 2,4 respektivisht ne driten e dukshme.

Ne materiale transparente, indeksi thyes ne pergjithesi eshte me i madh se 1, qe do te thote se shpejtesia e fazes eshte me pak se c. Ne materiale te tjera, eshte e mundur qe indeksi thyes te behet me i vogel se 1 per disa frekuenca. Ne terma praktike, kjo do te thote se ne nje material me indeks thyes me pak se 1, thithja e valeve eshte aq e shpejte sa qe asnje sinjal mund te dergohen me shpejt se c.

Materialet e caktuara kane nje ritem jashtezakonisht te ulet, (ose madje edhe zero). Asnje nga keto opsione,nuk mund te lejoje informacione qe te transmetohet me shpejt se c. eshte e mundur qe nje grimce te udhetoje neper nje kategori te mesem te shpejtesise.



Efektet Praktike


Rrezja e Drites mer rreth 1.2 sekonda per te arritur nga siperfaqa e Tokes tek e ajo e Henes.

Shpejtesia e drites eshte me rendesi per komunikimin. Per shembull, duke pasur parasysh qe perimetri ekuatorial i Tokes eshte rreth 40.075 km dhe shpejtesia e c rreth 300.000 km/s, pjesa e informacionit per te udhetuar ne gjysmen e globit pergjate siperfaqes eshte rreth 67 milisekonda. Kur drita eshte duke udhetuar rreth globit ne nje fiber optike, koha aktuale tranzit eshte me e gjate, pjeserisht per shkak se Shpejtesia e Drites eshte e ngadalshme me rreth 35% ne nje fiber optike ne varesi nga indeksi i saj thyes.

Nje tjeter pasoje e Shpejtesise se Drites eshte se komunikimi ne mes Tokes dhe Anijes-Kozmike nuk eshte i menjehershem. Ka nje vonese te shkurter nga burimi deri tek pranuesit, e cila behet me e dukshme sa here qe distanca rritet. Kjo vonese ishte e rendesishme per komunikimin ne mes te kontrollit te Tokes dhe Apollo 8, qe u be Anija e pare te rrotullohej rreth Henes.

Per cdo komunikim ose pytje stacioni i Nases ne Huston duhet te priste 3 sekonda per te mare pergjigjen nga Apollo 8. Vonesa e komunikimit midis Tokes dhe Marsit zgjat rreth disa dhjetra minuta. Si pasoje e kesaj, ne qofte se nje robot ne siperfaqen e Marsit do ndeshte ndonje problem, kontrolloret e robotit nga Toka nuk do ishin ne dijeni menjehere, por mbas disa minutave, dhe e njejta gje do te ndodhte kur kontrolloret te jepnin komandat e tyre per te komanduar robotin.



Matja Distances

Sistemet e Radarit, e masin distancen ne nje objektiv nga koha qe i duhet nje impulsi-radio-vale te kthehet tek radari pasi reflektohet nga objektivi. Sistemi i pozicionimit global (GPS) mer sinjalin dhe ben matjen nga ne satelitet e GPS, duke u bazuar tek koha qe mer sinjali per te arritur nga nje satelit tek tjetri, dhe me keto distanca llogaritet pozicioni i maresit te sinjalit. Nga qe drita udheton rreth 300,000 kilometra ne nje sekonde, keto matje jane shume te sakta.


Astronomi

Shpejtesia e drites eshte e rendesishme ne astronomi. Per shkak te distancave te medha, ajo mund te marre nje kohe shume te gjate per te udhetuar nga burimi i saj ne Toke. Per shembull, shpetjesia e drites ka marre 13 miliarde vite per te udhetuar ne Toke nga Galaktikat e largeta, te shikuara ne imazhet Ultra Deep Field Hubble. Fakti qe me larg-objekteve ato duken me te vegjel ne moshe (per shkak te shpejtesise fundme te drites), kjo lejon astronomet te tregojne evolucionin e Yjeve, te Galaktikave, dhe vete Universit.

Distancat Astronomikale jane te shprehura ndonjehere ne vite drite, sidomos ne botimet shkencore popullore dhe mediat e ngjashme. Nje vit-drite eshte distanca e drites qe udheton ne nje vit, rreth 9461000000000 kilometra, 5879000000000 milje, ose 0,3066 parsecs. Proksima Centauri, Ylli me te afert me Token pas Diellit, eshte rreth 4,2-vite drite larg.



Matjet Astronomike

Hapesira e jashtme eshte nje mjedis natyrore per matjen e shpejtesise se drites, per shkak te shkalles se madhe ne vakum. Historikisht, matje te tilla mund te behen mjaft te sakta ne krahasim me njesite e Tokes, dhe eshte e zakonshme per te shprehur rezultatet ne njesite astronomike. Nje njesi astronomike eshte perafersisht distanca mesatare ne mes Tokes dhe Diellit, por nuk eshte e bazuar ne Sistemin Nderkombetar te Njesive, per shkak se AU percakton nje gjatesi aktuale, dhe nuk eshte bazuar mbi fluturimit e kohes. Matjet moderne te Shpejtesise se Drites ne njesite astronomike krahasohet me vlerat e percaktuara te c ne Sistemin Nderkombetar te Njesive.

Ole Kristensen Romer perdori nje matje astronomike per te bere vleresimin e pare te shpejtesise se drites. Periudha e orbites se Henave me nje planet te larget, eshte me e shkurter kur Toka i afrohet Planetit, se sa kur Toka largohet nga ai. Distanca qe udheto drita nga planeti ose Hena ne Toke, eshte me e shkurter kur Toka eshte ne piken e orbites se saj. Romer e vuri re kete efekt ne henen e brendeshme te Jupiterit, Io, dhe konkludoi se drita mer 22 minuta per te kaluar diametrin e orbites se Tokes.

Koha Drites ne distancen njesi eshte: 499,004783836 (10) s
BA / s = 173,144632674 BA/dite.
Pasiguria relative ne keto matje eshte 0,02 pjese per miliard (2 × 10-11), ne matjet baze te gjatesise nga Toka.



Koha e teknikave te fluturimit


Diagrami i aparatit Fizeau

Nje metode e matjes se shpejtesise se drites eshte matja e kohes se drites duke udhetuar ne nje pasqyre me nje distance te njohur dhe kthimi i saje mbrapa. Ky eshte parimi i aparatit Fizeau-Foucault zhvilluar nga Hippolyte Fizeau dhe Léon Foucault. Projekti i perdorur nga Fizeau perbehet nga nje rreze drite e drejtuar te nje pasqyre 8 km. Ne rrugen nga burimi ne pasqyre, rrezja kalon neper nje ingranazh rrotullues. Ne nje norme te caktuar te rrotullimit, rrezja kalon ne nje hendek ne rrugen jashte, dhe nje tjeter ne rrugen prapa, por ne perqindje pak me te larta ose te uleta, rrezja e godet nje dhemb dhe nuk kalon neper timon. Duke ditur distancen ne mes timonit dhe pasqyres, numrin e dhembeve ne timon, dhe shkallen e rrotullimit, mund te llogaritet shpejtesia e drites.

Metoda e Foucault zevendeson ingranazhin nga nje pasqyre e rradhes. Nga ky ndryshim ne kend, shpejtesia e rrotullimit duke njohur dhe distancen ne pasqyren e larget, sjell llogaritjen kryesore te shpejtesise se drites. Ne ditet e sotme, duke perdorur oscilloscopes me rezolutat kohe me me pak se nje nanosecond, shpejtesia e drites mund te matet drejtperdrejt nga koha ne vonesen e nje impulsi drite nga nje lazer apo nje LED reflektues nga nje pasqyre.



Historia

Deri ne periudhen e hershme moderne, shpejtesia e drires nuk ishte e njohur, nese drita udheton menjehere, ose me nje shpejtesi shume te shpejte. Supozimet e para te teorive rreth shpejtesise se drites u bene nga Greket e lashte. Empedocles ishte i pari qe pretendoje se drita ka nje shpejtesi te kufizuar. Ai pohoi se drita ishte diēka ne levizje, dhe prandaj duhet te mare disa kohe per te udhetuar. Aristoteli argumentoi, ne te kunderten, se "drita eshte per shkak te pranise se diēkase, por kjo nuk eshte nje levizje. Euklidi dhe Ptolemeut avancuan teorine ne emetimin e vizionit, ku drita eshte emetuar nga syte. Bazuar ne kete teori, Heron i Aleksandrise argumentoi se shpejtesia e drites duhet te jete e pafundme sepse objektet e largeta, si yjet, shfaqen menjehere pas hapjes se syve.

Filozofet e hershem islamik fillimisht u pajtuan me pikepamjet e Aristoteliane se drita nuk kishte shpejtesi te udhetimit. Ne 1021, Alhazen (Ibn al-Haytham) botoi Librin e Optika, ne te cilen ai paraqiti nje seri te argumenteve duke hedhur poshte teorine ne te cilen drita leviz nga nje objekt ne sy. Kjo udhezoi Alhazen te propozoje se drita duhet te kete nje shpejtesi te caktuar, dhe se shpejtesia e drites eshte e ndryshueshme, me renie ne objekte. Ai argumentoi se drita eshte ēeshtje thelbesore, perhapja e cila kerkon kohe, edhe nese kjo eshte e fshehur nga shqisat tona.

Edhe ne shekullin e 11, Ebu Rayhān al-Biruni u pajtua me teorine se drita ka nje shpejtesi te caktuar, dhe verejti se shpejtesia e drites eshte shume me e shpejt se sa shpejtesia e zerit. Roger Bacon argumentoi se shpejtesia e drites ne ajer nuk eshte e pafund, duke perdorur argumente filozofike mbeshtetur nga te shkruarit e Alhazen dhe Aristotelit. Ne 1270, Witelo konsideroi mundesine e udhetimit te drites me shpejtesi te pafund ne vakum, por e ngadalesuar ne objektet e dendura.

Ne fillim te shekullit 17, Johannes Kepler besoni se shpejtesia e drites eshte e pafund. René Descartes argumentoi se ne qofte se shpejtesia e drites eshte e fundme, Dielli, Toka, dhe Hena do te jete nje mase jashte shtrirjes gjate nje eklipsi henor. Descartes spekuloi se ne qofte se shpejtesia eshte e fundme, i tere sistemi i tij i filozofise mund te shkaterrohet.



Perpjekjet e Para te Matjes

Ne 1629, Isaac Beeckman propozoi nje eksperiment ne te cilin, nje person mund te vezhgoi nje flash, reflektuar nga nje pasqyre rreth 1.6 km larg. Ne 1638, Galileo Galilei propozoi nje eksperiment, me nje kerkese te qarte per ate qe kishte kryer disa vjet me pare, per te matur shpejtesine e drites, duke respektuar vonesen ne mes te fenerit te zbuluar dhe nje perceptimi ne distance. Ai nuk ishte ne gjendje te dalloje nese udhetimi i drites ishte i menjehershem ose jo, por arriti ne perfundimin se, edhe po te mos ishte, ajo duhet te jete jashtezakonisht e shpejte. Eksperimenti Galileos ishte kryer nga Cimento del Accademia te Firences, Itali, ne 1667, me fenere te ndara me rreth nje milje, por nuk u verenjt ndonje vones e drites ne rreflektim. Bazuar ne vleren moderne te shpejtesise se drites, vonesa aktuale ne kete eksperiment eshte rreth 11 microsekonda.

Ne 1704 ne librin e tij, Isaac Newton raportoi llogaritjet e Romer's per shpejtesine e fundme te drites dhe i dha nje vlere prej "shtate apo tete minuta" per kohen qe drita mer per te udhetuar nga Dielli ne Toke (vlera moderne eshte 8 minuta 19 seconda). Ne 1729, James Bradley zbuloi shmangie te drites. Nga ky efekt ai ka konstatoi se drita duhet te udhetoje 10.210 here me shpejt se Toka ne orbiten e saj, (konstatimi modern eshte 10.066 here), ose, ne menyre ekuivalente, ajo do te mare 8 minuta 12 sekonda per te udhetuar nga Dielli ne Toke.



Shekulli 19 dhe Fillimi i 20`s

Ne shekullin e 19 Hippolyte Fizeau zhvilloi nje metode per te percaktuar shpejtesine e drites bazuar ne kohen e-fluturimit dhe matjet ne Toke, dhe raportoi nje vlere prej 315.000 km/s. Metoda e tij u permiresua me pas nga Léon Foucault ne 1862, qe i dha nje vlere prej 298.000 km/s. Ne vitin 1856, Wilhelm Weber Eduard dhe Rudolf Kohlrausch maten raportet e njesive elektromagnetike dhe elektrostatike te ngarkuara, 1/√ε0μ0 , nga shkarkimi, dhe gjeten se vlera e saj numerike ishte shume e afert me shpejtesine e drites, ashtu si matjet e bera drejtperdrejte nga Fizeau.

Ne ate kohe ishte menduar, se hapesira bosh ishte e mbushur me nje sfond te mesem te quajtur aether luminiferous ne te cilen egzistonte fusha elektromagnetike . Duke filluar ne disa eksperimente ne 1880, u kryen perpjekje per te zbuluar fenomenet e levizjes, e cila ishte eksperiment i kryer nga Albert Michelson dhe Edward Morley ne 1887.

Eksperimentet Moderne tregojne se shpejtesia e drites me dy kalime eshte isotropic = e njejte ne ēdo drejtim brenda 6 nanometrave per sekonde. Bazuar ne teorine e Lorencit, Poincare theksoi ne 1904 se shpejtesia e drites eshte nje faktor kufizues me dinamiken. Ne 1905 Ajnshtajni propozoi, se shpejtesia e drites ne vakum, e matur nga nje vezhgues, eshte e pavarur nga levizja, burimi apo vezhguesi.

Duke perdorur kete, rrjedhoi teoria speciale e relativitetit, ne te cilen shpejtesia e drites ne vakum c paraqitet si nje parameter themelor, dhe qe shfaqet kontekste.



Rritja e Saktesise c dhe Ridefinimi i Njehsorit

Ne gjysmen e dyte te shekullit 20-te eshte bere shume progres ne rritjen e saktesise se matjeve te shpejtesise se drites, te ndihmuar nga teknikat rezonance zgaver, dhe me vone nga teknikat interferometer lazer. Ne vitin 1972, duke perdorur metodat e fundit, nje grup ne NBS Boulder Colorado percaktoi shpejtesine e drites ne vakum te jete c=299,792,456.2±1,1 m/s. Kjo ishte 100 here me e vogel e pasigurt se sa vlera e pranuar me pare.

Pasiguria e mbetur ishte e lidhur kryesisht me percaktimin e metrit. Nga qe perkufizimi i meparshem u konsiderua i papershtatshem per nevojat e eksperimenteve, CGPM 17 ne 1983 vendosi per te ripercaktuar metrin e ri (dhe aktual). Metri eshte gjatesia e rruges qe udheton nga drita ne vakum gjate nje intervali kohor prej 1/299 792 458 m/s . Si rezultat i ketij percaktimi, vlera e shpejtesise se drites ne vakum eshte pikerisht 299.792.458 m/s. Permiresimi i teknikave eksperimentale nuk ndikone ne vleren e shpejtesise se drites Ne Njesi, por rezultone ne nje realizim me te sakte te njehsoreve.
avatar
Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 16.02.11 20:39

Tyche - planeti i ri i sistemit tonė Diellor



Shkencėtarėt janė afėr vėrtetimit tė ekzistencės sė njė planeti tė ri nė sistemin tonė Diellor, tė quajtur Tyche. Tyche llogaritet tė jetė katėr herė mė i madh se Jupiteri, i cili momentalisht konsiderohet si planeti mė i madh i sistemit tonė Diellor.

Astrofizikanėt Johne Matese dhe Daniel Whitmire tė Universitetit Lafayette tė Luizianės janė ata tė cilėt po flasin pėr herė tė parė pėr ekzistencėn e kėtij planeti. Ata besojnė se planeti i ri "fshihet" nė renė Oort, e cila krijon mbėshtjelljen e jashtme tė sistemit Diellor, shkruan The Independent.

Tyche, ėshtė njė planet gjigant i pėrbėrė nga gazra, kryesisht hidrogjen dhe helium, i cili mund tė ketė njė mase prej 5.300 herė mė tė madhe se Toka. Besohet se planeti i ri ėshtė katėr herė mė i madh se Jupiteri dhe orbita e tij ėshtė afėrsisht 375 herė mė e madhe se e Plutonit, transmeton Ikub.

Sipas portalit Gizmodo, Tyche ka njė temperaturė prej -73 gradė C/-99.4 gradė F, krahasuar me asteroidet rreth tij, tė cilėt kanė njė temperaturė afėr zeros absolute.

Prova e ekzistencės se planetit tė ri ėshtė marrė nga NASA nėpėrmjet teleskopit hapėsinor Wise, por informatat nuk janė analizuar ende nė tėrėsi. Profesori Matese deklaroi pėr The Independent se Bashkimi Astronomik Ndėrkombėtar (IAU) do tė vendosė nėse planeti i ri do tė bėjė pjesė nė sistemin tonė Diellor.

Tė dhėnat e para pėr Tyche do tė bėhen publike nė prill.


avatar
Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 20.02.11 19:41

Astronautėt rus pėrgatiten pėr misione nė pishinė



Star City rus mė shumė ngjanė nė njė park ujor sesa njė objekt nė tė cilin trajnojnė astronautėt. Kjo pishinė e madhe shfrytėzohet nga Agjencia federale ruse hapėsinore, astronautėt e sė cilės trajnojnė shėtitjen nė gjithėsi, shkruan gazeta britanike Daily Mail.

Star City, i cili gjendet nė afėrsi tė Moskės, paraqet njė qendėr pėr trajnimin e astronautėve ku ata zhvillojnė aftėsitė e tyre pėr anijen kozmike, dhe mėsojnė si ta mirėmbajnė atė.



Atė e pėrbėn njė pishinė e madhe tė cilėn Agjencia federale ruse hapėsinore e shfrytėzon pėr simulimin e shėtitjeve hapėsinore. Kushtet nėn ujė janė simulimi mė i afėrt i kushteve nė hapėsirėn papeshė.



Ekuipazhi gjithashtu fiton dhe pėrsosė aftėsitė e nevojshme pėr kryerjen e operacioneve nė pjesėn e jashtme tė stacionit hapėsinor. Nė pishinė mund tė qėndroj moduli 20 tonė i rėndė, thellėsia e tij ėshtė 12 metra, diametri 23 metra, e volumi 5.000 metra kub.

Star City ėshtė hapur mė 1980, dhe ėshtė i dedikuar pėr trajnimin e astronautėve, testim tė pajisjeve dhe kryerje tė kėrkimeve eksperimentale nė kushte tė mikro gravitetit. Turistėve nuk u lejohet qasja.
avatar
Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 22.02.11 11:26

Mė 2015 do tė parashikohen tėrmetet



Mė nė fund do tė mund tė shpėtohen mijėra jetė njerėzish dhe disa pjesė tė Tokės do tė mund tė bėhen mė pak tė rrezikshme.

Ditė mė parė nė Moskė ėshtė prezantuar projekti shkencor anglo-rus "TwinSat", i cili do tė mundėsojė qė nė tė ardhmen e afėrt njeriu tė ketė mundėsi tė parashikojė rėnien e tėrmeteve, raporton Ikub.

Qė nga dita e sotme ka filluar bashkėpunimi anglo-rus pėr zhvillimin e dy satelitėve tė cilėt mė 2015 do tė lansohen nė hapėsirė dhe do tė kanė si detyrė tė kapin sinjalet elektromagnetike tė cilėt paralajmėrojnė tėrmetet, ėshtė thėnė nga udhėheqėsit e projektit.

Dimensionet e kėtyre dy satelitėve do tė janė shume tė vogla. Njėri do tė ketė madhėsinė e njė televizori tė vjetėr, gjersa tjetri atė tė njė kutie kėpucėsh.

Ata do tė sillen rreth Tokės disa qindra kilometra mbi tė.
avatar
Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 23.02.11 17:01

Discovery gati pėr fluturimin e fundit



Agjencia amerikane e hapėsirės, NASA, ka njoftuar tė martėn se anija kozmike Discovery ėshtė e gatshme pėr misionin e saj tė fundit dhe fluturim deri nė Stacionin Hapėsinor Ndėrkombėtar mė 24 shkurt.

“Gjatė disa muajve tė fundit ekipi ka riparuar intensivisht rezervuarin e jashtėm dhe e ka forcuar atė si kurrė mė parė. E kemi zgjidhur edhe problemin e rrjedhjes nga sistemi pėr lirimin e hidrogjenit dhe tani jemi sėrish tė gatshėm pėr fluturim”, ka njoftuar drejtori i NASA-s.

Ai ka thėnė se numėrimi deri tek lansimi po ecėn mirė dhe sipas planit.

Meteorologėt presin qė e enjtja do tė jetė me diell, me 20 gjasa pėr kohė tė papėrshtatshme nė periudhėn e lansimit nga Qendra hapėsinore nė Kennedy tė Floridas.

Discovery ėshtė dashur tė fluturojė qysh nė nėntor tė vitit tė kaluar, por nė rezervuarin e jashtėm ishin paraqitur ēarje nė prag tė lansimit, dhe pėr kėtė ishte pezulluar misioni.

Gjatė misionit 11-ditėsh anija kozmike Discovery do t’i dėrgojė Stacionit Hapėsinor Ndėrkombėtar njė modul tė ri pėr deponim tė pajisjeve si dhe kryerje tė eksperimenteve shkencore.
avatar
Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 25.02.11 13:20

Discovery u lansua nė misionin e saj tė fundit



Anija kozmike e NASA-s, Discovery, ėshtė nisur nė misionin e saj tė fundit duke bartur gjashtė astronautė dhe pjesė rezervė, artikuj shtesė, pajisje dhe prototipin e robotit humanoid nė Stacionin Hapėsinor Ndėrkombėtar.

Pas shumė shtyrjeve, pėr shkak tė problemeve teknike, tė enjten nga Qendra hapėsinore Kennedy nė misionin e vet tė fundit ėshtė lansuar anija kozmike legjendare dhe mė e gjata nė histori e NASA-s, Discovery.



Discovery, e cila ka kryer 39 misione, ėshtė e para nga tri anijet kozmike tė cilat kėtė vit dalin nė pension.

“Pėr ata qė shohin, bėhuni gati tė dėshmoni pėr fuqinė e Discovery e cila niset nė misionin e saj tė fundit”, ka thėnė para lansimit udhėheqėsi i anijes kozmike Steve Lindsey.


avatar
Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 28.02.11 12:47

Sateliti gjerman ROSAT mund tė godasė Tokėn



Ka shkaktuar njė panik jo edhe aq tė vogėl fakti se sateliti gjerman “ROSAT”, pėr shkak tė daljes nga kontrolli mund tė bjerė nė Tokė dhe tė shkaktojė dėme tė mėdha.

Tė dhėnat e fundit tregojnė se ai pas disa muajsh do tė hyjė nė atmosferėn e Tokės. Momenti ėshtė parashikuar qė tė jetė nė mes tė tetorit dhe dhjetorit, raporton Ikub.

Nė rastin mė tė keq, mbetjet e tij mund tė bien nė sipėrfaqen e Tokės dhe do tė mund tė shkaktojnė jo pak dėme nė tė. Ndėrsa nė rastin mė tė mirė, objekti hapėsinor prej 2.4 tonelatash do tė arrijė qė tė digjet nė atmosferė ose tė bjerė nė det.

Qeveria gjermane ėshtė duke studiuar hipoteza tė ndryshme pėr tė mundėsuar zvogėlimin e dėmeve qė eventualisht mund tė shkaktohen nga rėnia e satelitit, pėrfshirė edhe shkatėrrimin e tij nė ajėr.

Sipas Jan Wörner, shef i Qendrės Hapėsinore Gjermane (DLR), nėse sateliti do tė bjerė nė zona tė banuara, dėmet do tė pėrfshijnė shumė jetė njerėzish.
avatar
Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 01.03.11 15:42

Fillon studimi i planetėve jashtė sistemit diellor



Agjencia Hapėsinore Evropiane ėshtė duke pėrgatitur njė mision nė vlerė prej 400 milionė funtesh, qėllimi i tė cilit ėshtė studimi i planetėve jashtė-diellore.

Qėllimi kryesor i kėtij misioni ėshtė kėrkimi i shenjave tė jetės nė planetėt tė cilat rrotullohen rreth yjeve nė afėrsi tė sistemit diellor.

Misioni i quajtur EChO (The Exoplanet Characterisation Observatory) udhėhiqet nga dr. Giovanna Tinetti, nga departamenti i fizikės dhe astronomisė nė UCL, ndėrsa me tė do tė punojnė edhe 150 astronomė evropianė.

Studimi do tė kryhet pėrmes njė teleskopi tė dizajnuar pėr hulumtimin e spektroskopisė sė atmosferės sė planetėve ekstrasolare, i cili pritet tė lansohet ndėrmjet viteve 2020 dhe 2022.

Misioni qė do tė kushtojė 400 milionė funte (471 milionė euro), ishte njė nga 50 misionet e propozuara nė Agjencinė Hapėsinore Evropiane.
avatar
Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Pershendetje

Mesazh  ludovigtarot prej 01.03.11 22:09

miq,,,sapo mora nje orakull letrash me konstelacione. ai permban perendi romake, shenjat e horoskopit, 4 stinet si dhe konstelacione te ndryshme si psh:
Cassiopeia, Lyra, Ursa Major. puna eshte se kam vetem orakullin i cili perbehet nga 52 letrat e lojes(jane edhe suitat e letrave te lojes ne figure pervec konstelacioneve) dhe jo librin shoqerues shpjegues...
do doja te dija nese ndonjeri prej jush me ndihmon me ndonje material ne lidhje me konstelacionet dhe kuptimet astrologjike te tyre. Ide pak a shume kam pasi ka ca ngjashmeri me Tarotitn por do doja dicka me specifike...
avatar
ludovigtarot

23


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 02.03.11 13:53

Meteorėt e kanė nxitur jetėn nė Tokė



Pas studimeve mė tė reja, shkencėtarėt kanė ardhur nė pėrfundim se meteorėt, tė cilėt e kanė ‘bombarduar’ Tokėn para katėr miliardė vitesh, nė fakt nuk e kanė shkatėrruar jetėn nė planet, por e kanė nisur atė.

Shkencėtarėt kanė marrė copėza nga meteorėt nė Antarktik dhe i kanė ekspozuar ndaj nxehtėsisė dhe shtypjes. Nė kėtė mėnyrė janė krijuar kushte tė cilat i kanė paraprirė jetės qė ne e njohim.

Ekspertėt kanė vėrejtur se mbetjet e meteorėve kanė emituar amoniak- pėrbėrės bazė pėr prodhimin e aminoacideve, tė njohur si blloqe ndėrtuese tė jetės.

Janė analizuar edhe atomet e azotit nė amoniak, dhe ėshtė vėrejtur se izotopi i atomit nuk u pėrgjigjet atyre qė aktualisht janė nė Tokė, duke hequr dyshimin se amoniaku ėshtė pasojė e kontaminimit gjatė kėtij eksperimenti.

Tė dhėnat mė tė hershme fizike qė tregojnė pėr jetėn nė Tokė janė fosilet, tė cilat datojnė prej para 3.8 miliardė vitesh. Ende nuk dihet me saktėsi se si ka filluar jeta nė Tokė, por supozohet se shkaktar i saj ka qenė shtypja ekstreme dhe nxehtėsia tė kombinuar me substancat kimike nga gjithėsia.

Ndėrsa, sipas Telegraph, ky studim i fundit i realizuar nė Universitetin e Arizonas, sugjeron se substancat kimike vijnė nga meteorėt qė e kanė ‘goditur’ tokėn.
avatar
Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 04.03.11 12:19

Zbulohet njė shpellė nė Hėnė



Shkencėtarėt nga India kanė zbuluar njė shpellė tė madhe nė Hėnė, nė tė cilėn ka vend tė mjaftueshėm pėr tė qenė bazė e ‘udhėtarėve’ nga Toka.

Deri te ky zbulim kanė arritur duke analizuar fotografitė 3D, tė cilat vitin e kaluar i ka bėrė sateliti Chandrayaan-1.

Organizata hulumtuese e gjithėsisė nga India ka njoftuar se ėshtė zbuluar shpella e gjatė 1.7 kilometra dhe e gjerė 120 metra, qė ėshtė e mjaftueshme pėr tė vendosur ‘njė qytet hėnor’.

Edhe para dy vitesh, agjencia japoneze e gjithėsisė zbuloi njė shpellė nė Hėnė, mirėpo ajo ėshtė dukshėm mė e vogėl.

Kushtet qė ofrojnė kėto shpella nė Hėnė, japin shpresa se nė njėzet vitet e ardhshme mund tė ndodhė ‘kolonizimi’ i hėnės- shkruan Telegraph.
avatar
Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 04.03.11 23:29

Dėshtim i ri i njė misioni hapėsinor



Misioni amerikan i dėrgimit tė njė sateliti vėzhgues nga Toka nė hapėsirė pėrfundoi me njė dėshtim mesditėn e sotme, ndėrsa raketa shpėrtheu nė ajėr pak pas nisjes nga njė bazė nė Kaliforni.

I quajtur me emrin “lavdia”, sateliti qė duhej tė mblidhte tė dhėna tė reja rreth klimės sė planetit, shpėrtheu pas gjashtė minutash, si rrjedhojė e njė problemi tė papėrcaktuar ende.

Nga tė dhėnat paraprake besohet se aksidenti u shkaktua pasi pjesėt qė duhej tė shkėputeshin nga raketa nuk u larguan nė kohė, duke bėrė qė raketa tė ishte tepėr e rėndė dhe e ngadaltė pėr tė dalė nga fusha e gravitetit.

Dėshtimi i NASA-s vjen nė njė moment tė keq pėr misionet hapėsinore botėrore, pasi nė muajt e shkuar lėshime tė ngjashme satelitėsh nga India dhe Rusia gjithashtu dėshtuan.
avatar
Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 07.03.11 15:45

Hubble fotografon njė spirale tė pazakontė



Teleskopi Hubble ka bėrė njė fotografi tė ēuditshme tė njė spiraleje nė gjithėsi, qė konsiderohet tė jetė spirale e gazrave dhe substancave planetare.

Nuk bėhet fjalė pėr galaktikėn spirale, porse pėr njė formacion tė pazakontė ‘tė mjegullnajės paraplanetare” tė formėsuar nė njė nga spiralet mė tė pėrsosura tė para ndonjėherė.

Mjegullnaja ėshtė quajtur IRAS 23166+1655, ndėrsa ėshtė formuar nė afėrsi tė yllit LL Pegasi (i njohur si AFGL 3068) nė yjėsinė Pegasus.




Mark Morris nga UCLA dhe ekipi ndėrkombėtar i astronomėve thonė se “ajo” qė e formon spiralen lėviz me shpejtėsi prej 50.000 km/h.

Astronomėt besojnė se pamja ėshtė formuar pasi qė LL Pegasi ėshtė sistem binar i yjeve tė cilat orbitojnė njėri rreth tjetrit.

Shkencėtarėt kanė llogaritur se pėr formimin e njė shtrese tė tillė tė spirales nevojiten rreth 800 vjet, aq sa u duhet yjeve qė tė kthehen njėri ndaj tjetrit.
avatar
Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 09.03.11 16:31

Afrimi i Hėnės, paralajmėrim pėr katastrofa?



Toka mė 19 mars do tė gjendet nė njė pikė shumė tė afėrt me Hėnėn, gjė qė ka nxitur astronomėt amatorė tė japin teori tė ndryshme pėr katastrofa, duke pėrfshirė ndryshimet e klimės, tėrmete apo aktivitete vullkanike.

Kjo vendosje e Hėnės nė raport me Tokėn quhet ‘perigee’, ndėrsa kėtė vit distanca mes tyre do tė jetė 221.567 milje (356.577 kilometra). Nė tė kaluarėn “superhėna” ka ndodhur ne vitin 1955, 1974, 1992 dhe 2005.

Duke qenė se tė gjitha kėto vite janė shoqėruar me kushte ekstreme tė motit, shumė astronomė amatorė frikėsohen nga “apokalipsi”. Nė vitin 1974 cikloni Tracy thuajse e shkatėrroi tėrėsisht qytetin australian Darwin, ndėrsa cunami vdekjeprurės nė Indonezi (2005) ndodhi vetėm dy javė para “superhėnės”.

Megjithatė, astronomi australian Pete Wheeler mohon mundėsinė e ndodhive tė tilla tė katastrofave. “Nuk do tė ketė as tėrmet as erupsione vullkanike, pėrveē nėse kanė pasur tė ndodhin”, thotė ai.

Sidoqoftė, kjo ndodhi do tė jetė njė mundėsi e jashtėzakonshme pėr tė bėrė fotografi tė bukura tė Hėnės.
avatar
Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 10.03.11 14:04

Discovery pėrmbyll misionin e fundit



Anija kozmike Discovery ėshtė kthyer nė qendrėn Kennedy nė Florida, duke i dhėnė fund kėshtu misionit tė saj tė 39-tė, gjegjėsisht tė fundit.

Discovery, qė ėshtė rekorder sa i pėrket gjatėsisė nė raport me fluturaket tjera hapėsinore me ekuipazh njerėzor, ėshtė njėra nga tre fluturaket tė cilat NASA do t’i pensionojė.

Me aterrimin e tė mėrkurės, Discovery ka pėrfunduar misionin 13-ditėsh gjatė tė cilit ka transportuar pajisje dhe rezerva nė Stacionin Ndėrkombėtar tė Gjithėsisė (MSS), me ē’rast me komponentėt e rinj do tė pėrfundojė ndėrtimi i kėtij stacioni, i cili vlen 100 miliardė dollarė, ndėrsa ndėrtimi i tij ka filluar nė vitin 1998.

SHBA-tė nė tė ardhmen do tė shfrytėzojnė anijet kozmike ruse pėr dėrgimin e astronautėve nė MSS, ndėrsa NASA ėshtė e pėrgatitur qė nė tė ardhmen tė blejė fluturake kozmike nga kompanitė komerciale, tė cilat do tė transportojnė njerėz nė gjithėsi.
avatar
Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 12.03.11 11:29

Britanikėt nė ndėrtim tė ‘aeroplanit tė gjithėsisė’



Pėrfundimi i misioneve tė tre anijeve kozmike amerikane tė agjencisė NASA, do tė shėnojė pėrfundimin e njė epoke, mirėpo shkencėtarėt britanikė paralajmėrojnė fillimin e njė epoke tė re pėrmes fotografive qė kanė publikuar pėr njė tip tė ri ‘aeroplani’ tė gjithėsisė pėr tė cilin shpresojnė se do ta ēojė pėrpara turizmin e gjithėsisė.

‘Skylon’ ėshtė aeroplan pa pilot pėr tė cilin inxhinierėt e kompanisė britanike Reaction Engines pohojnė se do tė mundėsojė qasje mė tė lirė dhe mė tė pėrshtatshme drejt gjithėsisė. Ata shpresojnė se nė mėnyrė adekuate do ta zėvendėsojnė anijen kozmike Discovery qė u ‘pensionua’ ditė mė parė pas misionit tė fundit.

Sekreti i aeroplanit tė gjatė 90 metra ėshtė motori raketor me energji hidrogjenike, i cili quhet SABRE (Synergistic Air-Breathing Rocket Engine), ndėrsa e ka dizajnuar drejtori i kompanisė, Alan Bond.

Edhe pse nė fillim ishte dedikuar pėr lansimin e satelitėve, inxhinierėt thonė se anija kozmike, e cila do tė bartė 30 deri nė 40 pasagjerė, mund tė fillojė epokėn e turizmit nė gjithėsi.

Zhvillimi i kėtij “aeroplani” ėshtė nė fazė tė hershme , ndėrsa pasagjerėt e parė do tė udhėtojnė pas dhjetė vitesh.


avatar
Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 12.03.11 20:20

Tėrmeti nė Japoni ka shkurtuar ditėn



Agjencia amerikane pėr Gjithėsinė NASA ka kumtuar se tėrmeti i fuqishėm qė tė premten ka goditur Japoninė ka shkurtuar vazhdimin e ditės pėr 1,6 mikrosekonda, ndėrsa Instituti italian pėr Gjeofizikė dhe vullkanologji ka theksuar se boshti i rotacionit tė Tokės ka lėvizur pėr 10 centimetra.

Gjeofizikani i NASA-s Richard Gros ka llogaritur se tėrmeti me fuqi 8,9 tė shkallės sė Rihterit, e ka shpejtuar rrotullimin e Tokės pėr 1,6 mikrosekonda, raporton AP. Ky ndryshim i shpejtėsisė sė rotacionit tė Tokės ėshtė diēka mė e madhe se sa ajo e vitit tė kaluar, e shkaktuar nga tėrmeti qė kishte ndodhur nė Kili.

Ndryshimin mė tė madhe tė shpejtėsisė sė rrotullimit tė Tokės e ka shkaktuar tėrmeti qė kka ndodhur nė Sumatra mė 2004, i cili e kishte shkurtuar ditėn pėr 6,9 mikrosekonda.
avatar
Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Sa te vegjel dhe te paperfillshem qe jemi ne Univers?

Mesazh  arbri1994 prej 15.03.11 0:59

Kete me mire se cfare do gje tjeter e tregojne fotot e meposhtme. Ato jane bere duke treguar Token re raport me planetet e tjere te sistemit tone diellor. Me pas vete Diellin tone ne raport me yje te tjere dhe me pas keto yje (jashtezakonisht te medhej) ne raport me yje te tjeter edhe me superiore ne madhesi. Eshte e veshtire te imagjinohet masa e frikshme e ketyre yjeve dhe planeteve. Dhe kjo eshte vetem ajo qe dime per momentin. Tema ska shume nevoje per fjale pasi fotot e tregojne me se miri por per te gjithe te apasionuarit e astronomise, ketu shume mire mund te postohen foto interesante nga sistemi jone diellor si dhe nga sistemet e tjera qe tani realizohen nga teleskope shume te fuqishem te tipit Hubble.

Pra foto e pare (me dy pjese) paraqet Planetin Toke ne raport me planetet e tjere te sistemit tone diellor. Ndersa pjesa e e dyte te fotos tregon madhesine e ketyre planeteve ne raport me vete yllin tone.






Ndersa kjo foto






Harta e meposhtme eshte nje qoshe e galaksise sone Rruga e Qumeshtit. Dielli eshte i vendosur ne krahun e Orionit - nje krah fare i vogel i krahasuar me Krahun e Shigjetarit i cili gjendet me afer qendres se galaktikes. Harta tregon disa yje te cilet jane te dukshem me sy dhe qe ndodhen ne thellesi te krahut te Orionit. Grupi me i dallueshem i yjeve jane yjet kryesore ne konstelacionin e Orionit nga ku krahu spiral merr dhe emrin e tij. Te gjitha keto yje jane gjigande te shndritshem dhe yje supergjigande, me mijera here me te shndritshem se Dielli. Ylli me i ndritshem ne harte eshte Rho Cassiopeia (p Cas) - 4000 vjet drite larg nesh. Me sy duket si zbehte por ne fakt eshte nje supergjigand 100 mije here me i ndritshem se dielli jone.















Ekziston nje program i quajtur Celestia, i ngjashem me Google Earth por ne te njejten kohe ben dhe perllogaritje kompjuterike dhe pervec imazheve qe gjenerohen ne kohe reale, ka dhe imazhe te realizuara ne kompjuter sipas distancave. Ne foton e pare eshte nje imazh si duket Toka nga Hena. Dalloni globin tokesor si dhe Teleksopin Hubble dhe qendren hapsinore ISS.








Ndersa dy fotot e meposhtme jane nje pamje e tokes nga siper ne pozicione te ndryshme. Per ata qe jane te apasionuar mbas astronomise ju keshilloj te merrni programin Celestia pasi eshte shume interesant dhe ju mundeson te eksploroni universin sipas deshires tuaj. Mjafton te mesoni ta perdorni dhe eshte shume i kendeshem.





avatar
arbri1994

21


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Universi i njohur deri tani

Mesazh  Nikolaos prej 15.03.11 22:42

avatar
Nikolaos

"Kthejeni fytyrėn nga Dielli dhe ēdo hije mbetet mbrapa jush"

519


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 16.03.11 15:42

NASA vazhdon kontratėn me agjencinė ruse Roscosmos



NASA e ka vazhduar marrėveshjen me agjencinė kozmike ruse “Roscosmos” pėr shfrytėzimin e anijeve kozmike ruse “Soyuz” pėr dėrgimin e 12 astronautėve drejt Stacionit Ndėrkombėtar tė Gjithėsisė (MSS).

Sipas marrėveshjes sė re, parashikohet qė raketat ruse tė bartin astronautėt amerikanė drejt MSS-sė dhe t’i kthejnė prapė, ndėrsa ajo ėshtė valide nga viti 2014 deri nė qershor 2016.

Nė njoftimin e NASA-s thuhet se vlera e marrėveshjes ėshtė rreth 753 milionė dollarė.

Sipas njoftimit, gjashtė astronautė duhet tė udhėtojnė pėr nė Stacionit Ndėrkombėtar tė Gjithėsisė nė vitin 2014, ndėrsa gjashtė tė tjerė nė vitin 2015.
avatar
Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 17.03.11 12:08

Kapsula e Soyuz aterron me sukses



Astronauti i NASA-s, Scott Kelly dhe dy astronautė rusė janė ulur nė mėnyrė tė sigurt nė Kazakistanin qendror, pas pesė muajsh qėndrimi nė Stacionin Ndėrkombėtar tė Gjithėsisė.

Kapsula e “Soyuz”, e cila ka bartur Kellyn dhe inxhinierėt Alexander Kaleri dhe Oleg Skripochka, ka aterruar sipas planit tė mėrkurėn nė orėn lokale 13:53, rreth 50 kilometra nga qyteti verior i Kazakistanit, Arkalik.

Kelly ėshtė kthyer nė Tokė, ndėrsa sipas AP, vėllai i tij binjak Mark (burri i kongresistes amerikane tė plagosur, Gabrielle Giffords) ėshtė duke u pėrgatitur qė tė marrė pjesė nė misionin pėrfundimtar tė anijes kozmike Enedavour nė muajin prill.

Ekipi i “Soyuz” nė Stacionin Ndėrkombėtar tė Gjithėsisė ka lėnė astronautin rus Dmitri Kondratyev, italianin Paolo Nespoli dhe amerikanen Catherine Coleman, tė cilėt do tė kthehen nė Tokė pas tre muajsh.
avatar
Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

500 miljon planete te pershtatshme per Jete!?

Mesazh  arbri1994 prej 17.03.11 23:25




Teleskopi hapsinor i NASA-s, Kepler ka zbuluar se ne nje kend te vogele te galaktikes sone gjinden 1.200 planete.





Ne baza te ketyre egzaminimeve, shkencetaret perfundojne se cdo i dyti yll ka nga nje planet, atehere Rruga e Qumeshtit mund te kete 50 milijarde planete prej te cilave reth 500 milion do te ishin te pershtatshme per Jete.
Teleskopi Kepler ka zbuluar 1.235 planete ne regjionin i cili paraqet vetemse ¼ e qiellit. Mes tyre jane zbuluar 54 planete te cilat rrotullohen ne orbita te pershtatshme per Jete.





Shkencetaret llogarisin se ne gjith universin ka 100 miljarde Galaktika prej te cilat jane me te medhaja se galaktika jone. Teleskopi i NASA-s, Kepler u lansua ne Maj te vitit 2009, kurse misioni i tij duhet te zgjase me se paku 3,5 vjet. Qe 6 javet e para te punes, “Kepleri” ka zbuluar 5 planete te panjohura deri me tani. Pre muajit Maj deri ne muajin Shtator 2009 gjithsejt jane zbuluar 1235 planete, ne mes te cileve 68 jane me madhesi te Tokes.
avatar
arbri1994

21


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 18.03.11 12:59

Sonda e NASA-s depėrton nė orbitėn e Merkurit



Njė nga sondat e NASA-s “ka shkruar njė faqe tė re tė historisė”- ajo tė enjten ka hyrė nė orbitėn e Merkurit. Kėshtu, ai planet tash ka satelit artificial, i cili qarkullon rreth tij.

“I gjithė ekipi ėshtė nė vend dhe jemi tė gatshėm tė mėsojmė pėr fqinjėt mė tė afėrt tė Tokės”, ka thėnė Sean Solomon nga instituti Carnegie nė Washington, pasi pėr herė tė parė nė histori sonda e NASA-s, Messenger, hyri nė orbitėn e Merkurit.

Sonda pritet qė sė shpejti tė dėrgojė hartėn e Merkurit dhe pastaj do tė studiojė pėrbėrjen e planetit, gjeologjinė dhe atmosferėn. Shkencėtarėt shpresojnė se nė kėtė mėnyrė do ta kuptojnė mė mirė strukturėn e kėtij planeti tė vogėl me dendėsi tė madhe.
avatar
Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 18.03.11 17:08

Hėna me madhėsi tė pazakontė tė shtunėn



Hėna tė shtunėn do tė ‘rrezojė’ mė shumė se qė ėshtė parė nė njėzet vitet e fundit. Hėna e plotė do tė jetė shumė pranė Tokės, ashtu qė do tė mund ta shohim shkėlqimin e plotė tė saj dhe nė njė madhėsi qė nuk e kemi parė mė herėt.

Ashtu siē ju kam njoftuar, kjo vendosje e Hėnės nė raport me Tokėn quhet ‘perigee’, ndėrsa kėtė vit distanca mes tyre do tė jetė 221.567 milje (356.577 kilometra). Nė tė kaluarėn “superhėna” ka ndodhur ne vitin 1955, 1974, 1992 dhe 2005 (mirėpo herėn e fundit nuk ėshtė dukur aq e madhe sikur nė fillim tė viteve tė nėntėdhjeta).

Ekspertėt thonė se ėshtė kėnaqėsi qė tė gjithė tė shohin kėtė afrim tė hėnės tė shtunėn, duke qenė se njė ndodhi e tillė ėshtė shumė e rrallė.

Sidoqoftė, shqetėsimet e “astronautėve amatorė” pėr mundėsinė e shfaqjes sė ndonjė fatkeqėsie natyrore lidhur me afrimin e Hėnės, duket se u plotėsuan me tragjedinė qė goditi Japoninė.


Ja disa forma te ''perigee'',te ndodhur vitet e kaluara por paramendojeni qe neser do te jete edhe me e madhe:









avatar
Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 20.03.11 14:39

Hėna mė e shndritshme nė 18 vjetėt e fundit



Hėna nė natėn ndėrmjet tė shtunės dhe tė dielės ishte mė e madhja dhe mė e shndritshmja nė 18 vjetėt e fundit nė Tokė.

Ky fenomen ėshtė regjistruar pėr herė tė fundit nė mars 1993, dhe ndodh pėr shkak tė orbitės eliptike tė orbitės hėnore, ndėrsa dje ishte rreth 7 herė mė e madhe se zakonisht dhe nė largėsinė prej rreth 356 577 kilometra nga Toka, qė ėshtė pėr 30 mijė kilometra mė afėr se zakonisht, transmetojnė mediet britanike.

Ata qė dėshiruan tė vėrejnė dallimin, kėtė nuk mund ta bėnin me sy, por me ndihmėn e teleskopit. Edhe pse ky fenomen shpesh pėrmendet nė lidhje me kontekstin e tėrmetit dhe cunamit qė mė 11 mars goditėn Japoninė, astronomėt thonė se ky efekt ėshtė shumė i vogėl .


avatar
Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Vrima e Zeze me e re...zbulohet nga Chandra

Mesazh  arbri1994 prej 20.03.11 21:41



Astronomėt duke pėrdorur Chandra NASA's X-ray Observatory kanė gjetur prova tė nje vrime te zezė tė re, e cila ekziston nė lagjen tonė kozmike. Vrima 30-vjeēare na ofron njė mundėsi unike pėr tė parė kėtė lloj objekti me me shume kureshtje.

Vrima e zezė mund tė ndihmojė shkencėtarėt tė kuptojnė mė mirė si dhe ne c'rrethana mundet te shperthejne yjet masive, tė cilet lėnė pas vrima tė zeza apo yje neutron, si dhe numrin e vrimave tė zeza nė galaksinė tonė dhe ne tė tjera.

Objekti ėshtė njė mbetje e SN 1979C, njė supernova nė galaktikėn M100 larg rreth 50 milion vjet drite nga Toka. Edhe pse drita nga supernova mori kėtė kohė pėr tė arritur tek teleskopi Chandra, studiuesit shohin objektin ashtu si dukej kur ishte vetėm 30-vjeē.

Tė dhėnat nga, satelit Swift i Chandra-s tė NASA-s, XMM Agjensia Evropiane Hapėsirė e-Newton dhe observatori gjermane ROSAT zbuluar njė burim tė shndritshem tė X-rrezeve, qė ka mbetur i njejtė gjatė vėzhgimit tė 1995-2007. Kjo sugjeron se objekti ėshtė njė vrimė e zezė duke u ushqyer ose me material tė bjerė nė atė nga supernova apo nga ndonjė shok binar.



"Nėse interpretimi ynė ėshtė i saktė, ky ėshtė shembulli mė i afėrt, ku lindja e njė vrimė te zezė ka qenė i vėzhguar," tha Daniel Patnaude e Qendrėn Harvard-Smithsonian pėr Astrofizika nė Kembrixh, Mass i cili udhėhoqi studimin.



Shkencėtarėt mendojnė SN 1979C, u zbulua sė pari nga njė astronom amator nė vitin 1979, kur formoi njė yll rreth 20 herė mė tė madh se dielli dhe u shemb mbi vete. Vrimat e zeza te reja nė univers me te largėt...mė parė kanė qenė tė zbuluar nė formėn e Bresheri rrezatimi gama (GRBs). Megjithatė, SN 1979C ėshtė e ndryshme, pėr shkak se ajo i perngjan mė afėr dhe i takon njė klase te Supernovave te lidhur me GRB. Teoria parashikon se shumica e vrimave tė zeza nė univers duhet tė formohen kur berthama e njė ylli shembet dhe nuk prodhon nje GRB.

"Kjo mund tė jetė hera e parė qe shohim kaq heret krijimin e njė vrimė te zezė" tha bashkė-autori Abraham Loeb, gjithashtu ne Qendrėn Harvard-Smithsonian pėr Astrofizik. "Megjithatė, ėshtė shumė e vėshtirė pėr tė zbuluar kėtė lloje tė lindjes vrimė e zezė pėr shkak se do duheshin dekada vėzhgimesh me X-Ray janė tė nevojshme pėr tė bėrė kėtė rast."



Edhe pse pikat e provave jane te shumta pėr njė vrimė e zezė tė sapo formuar nga SN 1979C, dhe eshte njė mundėsi tjetėr intriguese por duket se njė i ri, yll me shpejtėsi tjerrjeje neutroni me njė erė tė fuqishme e grimcave tė energjisė sė lartė mund tė jetė pėrgjegjės pėr emisionin X-ray. Kjo do tė bėjė objekt nė SN 1979C shembullin mė tė ri dhe tė ndritur tė tillė si dhe njė "mjegullnajė pulsar" dhe ylli neutron me i njohur. Pulsari Gaforrja, eshte shembulli mė i njohur i njė mjegullnajė erė tė shndritshme pulsar, i vjeter rreth 950 vjet.

"Ėshtė shumė e dobishme pėr tė parė se si do angazhohen disa nga teleskopėt mė tė pėrparuar nė hapėsirė, dhe si Chandra, mund tė ndihmojė tregimin e plote te ketij blac hole," tha Jon Morse, kreu i Divizionit Astrofizika nė Drejtorinė e Shkencės NASA-s Misioni.

Rezultatet do tė shfaqen nė revistėn Astronomia e re nė njė letėr nga Patnaude, Loeb, dhe Christine Jones e Qendrėn Harvard-Smithsonian pėr Astrofizik. NASA Marshall Space Flight Center ne Huntsville, menaxhon programin Chandra pėr Shkencė e Drejtoria e agjensisė se Misionit nė Uashington.

avatar
arbri1994

21


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Tė dhėna tė reja mbi evolucionin

Mesazh  Nikolaos prej 22.03.11 12:25

Tė dhėna tė reja mbi evolucionin pas njė eksperimenti 21-vjeēar

Tė dhėna tė reja mbi evolucionin pas njė eksperimenti 21-vjeēar Nė vitin 1988, njė profesor i asociuar nisi rritjen e kulturave tė bakterit Escherechia Coli; 20 vjet dhe 40'000 breza bakteresh mė pas, Riēard Lenski, tani profesor i ekologjisė mikrobiale nė Universitetin e Shtetit tė Miēiganit, nė SHBA, jep tė dhėna tė reja mbi dallimin mes ndryshimeve pėrshtatėse dhe ndryshimeve tė rastėsishme gjenetike gjatė evolucionit tė gjallesave.

Duke ndjekur gjenomat e breznive tė njėpasnjėshme tė bakterit nė fjalė, tė cilat janė ngrirė pėrkohėsisht gjatė viteve, Lenski dhe ekipi i tij vunė re se ndryshimet pėrshtatėse dhe ndryshimet e rastėsishme nuk ndjekin doemos ēdo herė tė njėjtin model.

Pėrkundėr njė ekuilibri tė ngadaltė edhe nė kushte mjedisi tė njėjtė, ndėrveprimi mes kėtyre dy lloj ndryshimeve tė gjenomės “ėshtė i ndėrlikuar dhe ndryshe nga ē’mund tė presim normalisht,” thotė ai nė raportin e posaēėm.

Ndryshimet e mėhershme nė baktere dukeshin tė ishin pėrshtatėse nė shkallė tė gjerė, duke i ndihmuar kėshtu baktereve tė ishin tė suksesshme nė mjedisin ku ndodheshin.

“Gjenoma e tyre po zhvillohej me njė ritėm tė qėndrueshėm edhe kur pėrshtatja e baktereve nisi tė ngadalėsohej,” thekson ai. “Por befas ritmi i mutacionit kėrceu pėrpjetė dhe njė raport i ri u vendos mes kėtyre dy ndryshimeve.”

Nė brezin 20’000, p.sh., ekipi vuri re se kishin ndodhur rreth 45 mutacione, por, 6’000 breza mė pas, njė mutacion gjenetik qė preku metabolizmin shėrbeu si shkėndijė qė rriti numrin e mutacioneve, aq sa nė brezin 40’000 kishin ndodhur diku 623 tė tilla.

Nė dallim nga ndryshimet e mėhershme, shumė prej kėtyre mutacioneve tė fundit dukeshin mė tė rastėsishme dhe asnjanėse.

Zbulimet e pritura prej kohėsh tregojnė se pėrllogaritja e ritmit dhe e llojeve tė ndryshimeve evolutive mund tė jetė shumė mė e vėshtirė nė mungesė tė njė gjedheje nė shkallė tė gjerė.

“Ndėrthurja e luhatshme dhe e ndėrlikuar mes evolucionit dhe pėrshtatjes sė gjenomės, edhe nė kuadėr tė njė sistemi tė thjeshtuar si ky, na paralajmėron kundėr interpretimeve tė formės sė prerė, pėr sa i pėrket ritmeve tė evolucionit tė gjenomave nė natyrė, pa pasur mė parė dije tė gjegjėsishme tė proceseve molekulare dhe gjenetike tė popullsive nė studim,” shkruajnė autorėt.

Paraqitje tė tilla tė hollėsishme tė ritmeve mutacionale u bėnė tė mundura me metodėn e breznimit tė pėrshpejtuar tė gjenomave.

“Ėshtė tepėr e kėndshme tė kesh mundėsinė tė tregosh se si, saktėsisht, i ka ndryshuar pėrzgjedhja gjenomat e kėtyre baktereve, hap pas hapi, pėr dhjetėra mijėra breza,” thotė Lenski.

Tė dhėnat e reja “vėnė bukur nė dukje vijimėsinė e mutacioneve qė i mundėsuan kėtyre organizmave tė ngjiten drejt efikasitetit gjithnjė e mė tė lartė nė mjedisin e tyre,” pohon Dominik Shnajderi i Universitetit "Zhozef Furié" nė Grenobėl, Francė, dhe bashkautor i studimit.

Studimi, i cili ėshtė botuar tashmė dhe nė revistėn “Nature”, vjen pikėrisht nė 150-vjetorin e botimit tė “Prejardhjes sė llojeve” tė Ēarls Darvinit. Kėto zbulime mund tė ndihmojnė shkencėtarėt tė kuptojnė mė mirė mutacionet nė sėmundjet e njeriut.

“Pėrhapja e kancerit ėshtė nė thelb njė proces i njėjtė evolucionar,” thotė Xhefri Barriku, kryeautor i studimit. Dhe ndonėse ekipi do tė vazhdojė tė hetojė zhvillimin e baktereve nė kėrkim tė pėrgjigjeve tė reja, ai shton: “Dimė mjaft tashmė rreth hollėsive tė evolucionit nė kėto shishe laboratori.”

http://ateistet.org/forum/ateizem/absurditete-fetare
avatar
Nikolaos

"Kthejeni fytyrėn nga Dielli dhe ēdo hije mbetet mbrapa jush"

519


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 23.03.11 13:48

NASA teston veshjet pėr Mars nė Antarktik



Ekipi i ekspertėve tė agjencisė amerikane tė gjithėsisė- NASA, ka testuar veshjet e veta tė gjithėsisė nė kushte ekstreme siē janė nė Mars, ndėrsa pėr kėtė u ka shėrbyer baza nė Antarktik.

Rrobat NDX-1 i ka dizajnuar inxhinieri argjentinas Pablo de Leon, ndėrsa njeriu nė to mund t’i rezistojė ftohtit ekstrem dhe erėrave me shpejtėsi 75 km/h.

Veshjet do t’u shėrbejnė hulumtuesve nė marrjen e mostrave tė dheut nė Planetin e Kuq- njofton Reuters.

“Kjo ėshtė hera e parė qė veshjet i kemi ekspozuar ndaj kushteve aq ekstreme dhe tė izoluara”, ka thėnė De Leon pas kthimit nga ekspedita njėmujore.

Prototipi i veshjeve kushton 100.000 dollarė, ndėrsa ėshtė i ndėrtuar nga 350 materiale tė ndryshme.

De Leon ka thėnė se Antarktiku ka qenė vend i shkėlqyer pėr tė testuar kualitetin e kėtyre veshjeve.
avatar
Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Nikolaos prej 23.03.11 17:02

Giordano Bruno
Pikėpamjet filozofike tė Brunos mbėshteteshin nė traditat e filozofisė antike greke e romake, si dhe nė zbulimet e shkencave tė natyrės e nė mėnyrė tė veēantė nė teorinė heliocentrike tė Nikolla Kopernikut. Xh. Bruno qėndronte nė pozita panteiste, ai e identifikonte zotin me natyrėn dhe mbronte tezėn se natyra ėshtė e pafund. Gjithėsia, thoshte ai, ėshtė njė kompleks botėrash tė panumėrta, sistemesh diellore tė njėjta me sistemin tonė planetar, dhe supozonte se ato janė tė populluara.
Ndryshe nga Koperniku, qė e merrte diellin si qendėr tė palėvizshme tė gjithėsisė, Bruno thoshte se dielli lėviz e ndryshon pozicion kundrejt yjeve, se edhe atmosfera e Tokės lėviz bashkė me tė etj. Nė veprat e veta theksoi idenė se si Toka jonė ashtu edhe trupat e tjerė qiellorė janė tė pėrbėrė prej elementėve tė njėjta fizike: prej dheut, ajrit, ujit zjarrit, efirit. Kėto ide ishin njė sfidė e vėrtetė pėr dogmat e teologjisė. Kjo ėshtė arsyeja qė Xh. Brunoja u dogj nga Inkuizicioni nė sheshin "Dei Fiori" tė Romės nė vitin 1600.
avatar
Nikolaos

"Kthejeni fytyrėn nga Dielli dhe ēdo hije mbetet mbrapa jush"

519


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 25.03.11 16:13

Zbulohet ylli mė ‘i ftohtė’



Astronomėt pranė Universitetit nė Havaje tė udhėhequr nga Michael Liu kanė zbuluar yllin mė tė ftohtė qė njeh njeriu. Temperatura e sipėrfaqes sė tij ėshtė 97 gradė Celsius, ndėrsa ndodhet 75 vjet drite larg Tokės.

Yjet e tilla ‘tė ftohta’ kanė pėrbėrje kimike tė yjeve, por masa e tyre nuk ėshtė mjaft e madhe pėr tė krijuar presion tė duhur tė nevojshėm pėr tė krijuar fuzionin nuklear nė brendėsinė e tyre. Ylli mė i ftohtė zyrtarisht ėshtė quajtur CFBDSIR 1458 10b.

Ylli i porsazbuluar gjendet nė ēift me njė tjetėr yll tė ftohtė, ndėrsa janė zbuluar pėrmes teleskopit “Canada-France-Hawaii”, qė gjendet nė majėn e malit Mauna Kea nė Havaje.

Deri nė zbulimin e CFBDSIR 1458 10b, ylli mė i ftohtė i njohur kishte temperaturė sipėrfaqėsore prej 270 gradė Celsius.
avatar
Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 27.03.11 1:13

Nė galaktikėn tonė ka edhe mė qenie tė gjalla



Galaktika jonė mund tė jetė shumė mė e ngarkuar sesa qė kemi menduar ndonjėherė. Hulumtimet e reja qė e kanė bėrė inxhinierėt e NASA-s nė Pasadena, nė Kaliforni, tregojnė se 70 yje tė ngjashme me Diellin mund tė kenė nė orbitėn e vet planetin nė formė tė Tokės. Nė sipėrfaqen e tyre mund tė ekzistojė uji, konsiderojnė hulumtuesit dhe kjo do tė thotė se vetėm nė Rrugėn e Qumėshtit mund tė ketė miliarda planetė tė ngjashme me planetin tonė.

Nė shkurt teleskopi „Capler” ka identifikuar 1.200 botė tė mundshme tė largėta, nga tė cilat 68 janė pėrafėrsisht tė mėdha sa Toka. Shėnimet e reja dėshmojnė se mund tė pritet qė ndėrmjet 1,4 dh 2,7 pėr qind tė tė gjitha yjeve nė galaktikė tė kenė planetė tė ngjashėm me Tokėn
„Kjo do tė thotė se ka shumė planetė siē ėshtė Toka, nė rrugėn e Qumėshtit, madje dy miliardė sish”, sqaron Joseph Catanzariti nga NASA.

„Me kėtė numėr kaq tė madh ekzistojnė shanse tė mėdha qė atje ku ka jetė, e madje dhe jetė inteligjente nė ndonjėrėn nga kėta planetė. Dhe kėshtu vetėm nė galaksinė tonė e janė edhe 50 miliardė galaktikė tė tjera”. Shkencėtarėt parashohin se do tė zbulohen rreth 12 planetė tė ngjashėm me Tokėn pasi tė pėrfundojnė analizat e tė dhėnave nga “Capler”. Janė parė tashmė katėr sosh.
avatar
Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 27.03.11 11:33

Perigee Moon-Hena e plote

Ja disa foto se si eshte dukur hena ne naten e 19 Marsit,per ata qe kane pasur qiellin e vranet...


















avatar
Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 28.03.11 13:01

Tėrmetet e mėdha nuk nxisin dridhje tjera tė mėdha



Pėrderisa Japonia po pėrballet me pasojat e tėrmetit dhe cunamit shkatėrrues, qė goditėn kėtė vend, shkencėtarėt sjellin lajme tė mira duke thėnė se tėrmetet e fuqishme nuk nxisin tėrmete tjera tė mėdha anekėnd planetit.

E vėrteta ėshtė se kėto tėrmete shkaktojnė dridhje shtesė lokale tė tokės (me tė cilėn Japonia dhe vendet pėrreth po pėrballen kėto ditė), mirėpo nuk ka shenja se mund tė ndodhė ndonjė tėrmet i madh nė njė tė ardhme tė afėrt.

Sipas revistės Nature Geoscience, shkencėtarėt nga Universiteti i Teksasit nė El Paso kanė analizuar tėrmetet pėr mė shumė se 30 vite (deri nė vitin 2009), ndėrsa kanė regjistruar 205 tėrmete tė mėdha me magnitudė mbi shtatė shkallė, pėrderisa 25.222 tėrmete tjera kanė qenė mė tė vegjėl me forcė prej pesė deri nė shtatė shkallė.

Duke vrojtuar kohėn kur kanė ndodhur, shkencėtarėt kanė ardhur nė pėrfundim se tėrmetet e mėdha i kanė nxitur vetėm ata tė vegjlit.

Llogaritet se mesatarisht nė vit ndodhin shtatė tėrmete me magnitudė mbi shtatė shkallė. Ndėrsa pas tėrmetit shkatėrrues nė Japoni, ėshtė shqyrtuar harta globale nė kėrkim tė tėrmeteve tė mėdha pasuese nė njė tė ardhme tė afėrt, mirėpo nuk ėshtė gjetur asnjė.
avatar
Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 30.03.11 21:01

NASA publikon fotografinė e parė tė Merkurit



NASA ka publikuar fotografinė e parė tė sipėrfaqes sė Merkurit tė incizuar nga fluturakja Messenger e agjencisė amerikane tė gjithėsisė.

“Herėt nė mėngjes, nė orėn 9:20, sipas kohės euro-perėndimore, Messenger ka incizuar fotografi historike tė planetit Merkur. Kjo ėshtė fotografia e parė e planetit mė tė afėrt tė diellit e bėrė nga njė fluturake e gjithėsisė nė orbitėn e saj”, thuhet nė deklaratėn e lėshuar nga NASA.

Messenger ka bėrė gjithsej 363 fotografi pėr gjashtė orė, ndėrsa publikimi i pėrgjithshėm i tyre ėshtė caktuar pėr njė konferencė pėr gazetarė, nė tė cilėn shkencėtarėt do tė flasin nė lidhje me zbulimet e reja.

Pjesa e sipėrme e fotografisė tregon njė krater tė pazakontė tė quajtur Debussy, ndėrsa pjesa e poshtme, nė afėrsi tė polit tė Merkurit, nuk ėshtė fotografuar asnjėherė mė parė nga gjithėsia.

Messenger ėshtė fluturakja e parė e NASA-s nė orbitėn e Merkurit, nė tė cilėn ka hyrė mė 17 mars, ndėrsa nė mision ėshtė dėrguar qe gjashtė vite.
avatar
Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 14.04.11 23:54

Hapi i vogėl, gėnjeshtra e madhe? Apollo 11 kurrė nuk ka qenė nė Hėnė



Ata qė besojnė teoritė e konspiracionit thonė se Armstrong kurrė nuk ka shkelur nė Hėnė. Thonė se SHBA-ve iu ėshtė dashur diēka pėr t’ia kaluar rusėve, ndėrsa aterrimi nė Hėnė ka qenė ideal. Gjatė shėtitjes sė parė nė Hėnė mė 16 shtator 1969 Neil Armstrong tha kėto fjalė: “Ky ėshtė njė hap i vogėl pėr njeriun, por njė hap gjigant pėr njerėzimin”.

Megjithatė teoricienėt e konspiracioneve vlerėsojnė se ai nuk ka shkelur kurrė nė Hėnė. Ata thonė se gjatė luftės sė ftohtė SHBA-ve u duhej diēka e madhe pėr t’ia kaluar rusėve dhe programin hapėsinor tė tyre, ndėrsa udhėtimi nė Hėnė ka qenė ideal. Joseph Skipper nga SHBA-tė merret me kėtė ēėshtje prej 11 vitesh.

Ai thotė se nė xhirimet nga Hėna ka gjetur disa pyetje pa pėrgjigje. Nė xhirimet nga sipėrfaqja e Hėnės shihet njė kabllo, e cila nuk e ka vendin aty dhe nuk ėshtė e qartė se cilave pajisje u pėrket. Duke parė hijen e trupave nė fotografitė, ai thotė se patjetėr ėshtė dashur tė jenė dy burime drite. Po ashtu ai thotė se nė fotografinė e cila paraqet astronautėt folija e artė e mbajtėses sė Apollo 11 duket shumė e pastėr. Nėse fluturakja ka aterruar vėrtetė nė Hėnė, sipas tij, kjo mbajtėse ėshtė dashur tė jetė me pluhur.

Ai ka dyshime edhe pėr sipėrfaqen gati krejtėsisht tė rrafshėt e tė paprekur nėn fluturaken. Arsyetimi i tij ėshtė se nėse Apollo vėrtetė ka aterruar, sipėrfaqja duhet tė jetė e valėzuar dhe duhet tė jetė hapur njė gropė si pasojė e forcės shtypėse.

Historia megjithatė shkruan se astronautėt Neil Armstrong dhe Buzz Aldrin prekėn sipėrfaqen e Hėnės. Kolegu i tyre Michael Collins drejtonte modulin komandues nė orbitėn pėrreth Hėnės. Ata qė nuk i besojnė kėsaj historie thonė se astronautėt pėr kėtė mision janė pėrgatitur nė poligonet e posaēme tė NASA-s. Sipas tyre xhirimet e para tė aterrimit tė mundshėm nė Hėnė janė bėrė mu nė kėto poligone tė NASA-s.
avatar
Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Ufo prej 15.08.11 8:38

[img]

[/img]
avatar
Ufo

176


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Ufo prej 15.08.11 8:40

[/img][/URL]

[/img][/quote]
avatar
Ufo

176


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 01.09.11 12:53

NASA financon 3 mln $ pėr projektet e tė ardhmes



Agjencia amerikane e hapėsirės NASA, ka parashikuar njė buxhet prej 3 milion dollarėsh pėr 30 propozime qė kanė tė bėjnė me idetė e reja pėr programet e ardhshme programet amerikane tė eksplorimit tė hapsirės.
Propozimet, tė cilat kanė nė dispozicion nga 100 mijė dollarė secila pėr tė treguar nėse ia vlejnė ose jo, pasqyrojnė vizione largpamėse pėr projektimin e anijeve tė reja tė hapėsirės, sistemet e reja shtytėse si dhe zgjerimin e pranisė sė njeriut nė hapėsirė.Programi i NASA-s, i quajtur “Konceptet e Avancuara”, ka pranuar qindra projekte.

Drejtuesi ekzekutiv i programit Jay Falker thotė se ato pėrfaqėsojnė thuajse ēdo aspekt tė misionit tė Agjencisė: “Duke i parė propozimet sheh se disa janė tė lidhura me pėrpjekjet e njerėzve pėr tė eksploruar hapėsirėn, disa janė tė lidhura me pėrpjekjet e anijeve tė hapėsirės pėr tė vepruar nė mėnyrė tė sigurtė ose pėr tė mbrojtur njerzit nga rrezatimi, disa prej propozimeve janė pėr pėrmirėsimin e strukturave, etj”.

Njė koncept tjetėr vjen nga organizata me bazė nė Virxhinia, “Raytheon BBN”, e cila ka projektuar njė pajisje qė mund tė veprojė si njė pistoletė-me-ajėr nė lartėsi tė mėdha pėr t’i ndryshuar kursin e objekteve qė enden nė hapėsirė, siē janė pėr shembull satelitėt qė nuk funksionojnė mė.

Njė propozim tjetėr ėshtė ai pėr njė kostum hapsinor me sensorė dhe njė pajisje tė veēantė e cila mund tė krijojė stabilitet pėr astronautėt nė kushtet e mungesės sė forcės sė gravitetit, njė sistem shtytės i cili mbėshtet tek velat gjigande pėr tė kapur erėn diellore, si dhe pėrdorimin e njė stampuesi 3 dimensional pėr tė projektuar anije hapsinore tė vogla ose pėrbėrės pėr njė stacion hapsinor.

Shkencėtarėt do tė punojnė mbi kėto ide gjatė vitit tė ardhshėm, madje duke zhvilluar prova nė pajisjet elektronike qė kanė lidhje me projektet e tyre. Zoti Falker thotė se buxheti prej 3 milion dollarėsh i caktuar pėr kėto studime ėshtė jė pjesė shumė e vogėl e buxhetit 18 miliardė dollarėsh, tė propozuar pėr NASA-n pėr vitin 2012.

/VOA/
avatar
Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Plerat hapėsinore mund tė dėmtojnė ekosistemin

Mesazh  Fikrro prej 03.09.11 11:49

Plerat hapėsinore mund tė dėmtojnė ekosistemin



Shkencėtarėt nė Shtetet e Bashkuara tė Amerikės kanė paralajmėruar NASA-n, se sasia e tė ashtėquajturave prlerat hapėsinore nė orbitėn e Tokės janė njė problem alarmant.

Lajmi ėshtė bėrė i ditur pas publikimit tė njė raporti tė Kėshillit Kombėtar tė Kėrkimeve, i cili thotė se kjo “re” plerash mund tė shkaktojė dėme fatale edhe pėr vetė ekosistemin.

Nė kėtė dokument bėhet thirrje urgjente pėr marrjen e masave pėr tė limituar dhe ulur sasinė e kėtyre mbetjeve hapėsinore tė cilat sillen rreth tokės.




Ekzistojnė tė paktėn 22 mijė mbetje metalesh tė cilat sillen rreth orbitės. Ato janė shkaktuar nga shkatėrrimi i satelitėve. Kėto mbetje lėvizin me njė shpejtėsi 28 mijė kilometra nė orė.


Edituar pėr herė tė fundit nga Fikrro nė 03.09.11 11:58, edituar 1 herė gjithsej
avatar
Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 03.09.11 22:43

Zbulohet Ylli 13 miliardė vjet i vjetėr!



Astronomėt kanė zbuluar njė yll tė vjetėr 13 miliardė vjet nė galaktikėn tonė (Rruga e Qumėshtit), i cili nuk do tė duhej tė ekzistonte sipas ligjeve tė fizikės qė i njohim.

Shkencėtarėt kanė thėnė se ky yll nė tėrėsi pėrbėhet nga heliumi dhe hidrogjeni dhe se gjendet nė “zonėn e ndaluar” tė formimit tė yjeve, shkruan revista Digital Journal.

Shkencėtarė francezė e gjermanė thonė se ėshtė e pashpjegueshme se si ka mundur tė mbijetojė ylli i quajtur SDSS J102915+172927, i cili ka masė 200 herė mė tė vogėl se sa Dielli ynė dhe gjendet nė nėngalaktikėn e Luanit.

Nėpėrmjet analizės sė karakteristikave tė tij ėshtė ardhur nė pėrfundim se ai pėrmban shumė pak litium, gjė qė ėshtė befasuese sepse ylli i njė vjetėrsie tė tillė do tė duhej tė pėrmbante 50 herė mė shumė litium, sikundėr qė do tė duhej tė pėrmbante edhe mė shumė metale tė ndryshme, thanė shkencėtarėt.

Sipas shkencėtarėve, ky yll i pazakonshėm nuk ėshtė i vetmi, pasi astronomėt kanė detektuar edhe disa yje qė nuk do tė duhej tė ekzistonin.

“Tashti planifikojmė t’i hulumtojmė dhe tė shohim se a bėhet fjalė pėr rast tė njėjtė”, thanė shkencėtarėt.
avatar
Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Fikrro prej 04.09.11 13:18

Zbulohen 6 Yje Xhuxhe te klases Y, me teperatura nga 175 grade celcius te nxehtet, ne 25 grade celcius te ftohtet



Me ndihmen e teleskopit hapesinor infra te kuq "WISE" (Wide-field Infrared Survey Explorer) Astronomet e NASA-ses zbuluan nje klase te re deri me tani te panjohut te yjeve. Fjala behet per nje formė tė shfaqur e yjėve tė ashtuquajturit Xhuxhat-Y, ku temperatura e disave prej tyre i eshte pothuajse njesoj sa e nje dhome.

Ka me shume se 10 vite qekur shkenctaret jane vene ne kerkim te ekzistences se Yjeve Xhuxhe te klases Y, qe jane pothuajse te padukshem nga spektri i drites se tyre. Keto dite astronomet nga selia kryesore e NASA`es arriten te zbulojne 6 prej ketyre yjeve shume te ftohte dhe madje relativisht jo shume larg Diellit. Kjo u arrit me ndihmen e teleskopit hapesinor infra te kuqe "WISE" (Wide-field Infrared Survey Explorer).

Behet fjale per Yjet Xhuxhe te kategorise Y, dhe me te ftohtet e perfaqesuesve te familjes se yjeve Xhuxhat kafe, te cilet gjenden vetem rreth 9-40 vite drite larg nga qendra e Diellit tone. Xhuxhet ngjyre kafe per shkake te mases se tyre relativisht te vogel, sa 13-75 masa te Jupiterit, zene nje position te veēante midis planeteve dhe yjeve. Keto yje jane shume te vegjel dhe nuk mund ta perkrahin dot fusionin berthamor ne berthamen e tyre.

Derisa temperatuara e siperfaqes se Diellit arrin rreth 5.000 grade celsius, temperatura e Xhuxhave kafe arrin perafersist ate te nje furre, dhe vertetohet se temperatura e atmosferes se 6 Yjeve Xhuxha te posazbuluar arrin prej rreth 175 grade celsius tek me i nxehti, dhe deri ne vetem 25 grade celsius tek me i ftohti.

Nepermjet studimit te Xhuxheve te ngjyres Kafe, astronomet shpresojne per te fituar sa me shume informatione mbi procesin e krijimit te Yjeve ne pergjithesi. Ngaqe atmosfera e ketyre yjeve eshte e ngjajshme me ate te planeteve te gazta si Jupiteri, shpresohet gjithashtu te kuptohet dhe se si eshte krijuar atmosfera e eksoplaneteve.
avatar
Fikrro

615


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Astronomi

Mesazh  Sponsored content


Sponsored content


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Faqja 2 e 3 Previous  1, 2, 3  Next

Shiko temėn e mėparshme Shiko temėn pasuese Mbrapsht nė krye


 
Drejtat e ktij Forumit:
Ju nuk mund ti pėrgjigjeni temave tė kėtij forumi