Lufta e Trojės

Shiko temėn e mėparshme Shiko temėn pasuese Shko poshtė

Lufta e Trojės

Mesazh  Kinich-Ahau prej 29.03.10 20:03

Lufta e Trojės, a ka ndodhur vėrtet?

Vetėm pak milje larg Dardaneleve, nė pjesėn aziatike tė gjirit tė ngushtė qė ndan Greqinė nga Turqia, ndodhet nė kodėr e vogėl e njohur si Hisarlik. Kjo, sipas Herodotit, Ksenofonit, Plutarkut dhe tė tjerė shkrimtarė klasikė grekė e romakė, ishte vendndodhja e Trojės, pikėrisht Trojės sė Iliadės dhe Odisesė, qė kish shkruar Homeri.

Grekėt e lashtė nuk ishin tė sigurtė, nėse Homeri e kish parė vėrtetė ndonjėherė Trojėn, por ata nuk kishin dyshim se betejat qė ai pėrshkruante kishin ndodhur.

Ata nuk kishin dyshim as pėr faktin qė kishin ndodhur nė dhe pėrreth Hisarlikit. Nė njė botė ku njerėzit ishin si perėndi (dhe perėnditė ishin shumėnjerėzorė), kėtu ndodhi pėrplasja mė e madhe mes tė dyve. Pikėrisht nė Trojė, Paridi, biri i Mbretit Priam solli Helenėn, gruan mė tė bukur nė botė, pasi e rrėmbeu nga shtėpia e saj.

Pikėrisht drejt Trojės i drejtoi Mbreti Agamemnon trupat e tij pėr t u hakmarrė. Dhe pikėrisht nė Trojė, Akili, luftėtari mė i madh grek, vrau Hektorin, vėllanė e Paridit. Nė skenėn e fundit tė Iliadės, Priami u takua me Akilin pėr tė negociuar kthimin e trupit tė tė birit, si dhe njė marrėveshje mes grekėve dhe trojanėve. Siē e dinė mirė lexuesit e Odisesė, historia nuk mori fund kėtu.

Besimi dhe mosbesimi

Besimi se e gjithė kjo kish ndodhur vėrtetė – dhe pikėrisht nė Hirsalik – tėrhoqi mė vonė shumė pushtues. Nė vitin 480 para Krishtit, mbreti pers, Kserksi, flijoi njė mijė dema pranė Hirsalikut, pak pėrpara se tė kalonte Dardanelet drejt Greqisė. Njė shekull e gjysmė mė vonė, kur Aleksandri i madh udhėhoqi trupat e tij nė drejtimin e kundėrt, ai nderoi Akilin me fli pranė tė njėjtit vend. Pėrgjatė Mesjetės dhe Rilindjes, udhėtarėt vijuan tė vizitojnė Hirsalikun, tė binudr se kėtu qe Troja.

Nga shekulli 18, studiuesit nisėn tė kenė njė qaje mė skeptike. Shumė vinin nė dyshim faktin nė kish patur njė luftė nė Trojė, e jo mė pėrplasjet monumentale tė epikės sė Homerit. Disa madje hidhnin dyshime nė kish patur njė Homer, apo mė saktė njė njeri i vetėm nė vend tė njė serie poetėsh. Nė fund tė fundit, sipas tyre, qindra vite ndanin Herodotin nga Homeri, dhe qindra tė tjerė janė mes poetit dhe epokės sė artė.

Deri nė gjysmėn e dytė tė shekullit 19, vetėm njė pakicė studiuesish besonin se, Iliada dhe Odisea flisnin pėr ngjarje qė kishin ndodhur vėrtetė. Edhe mė pak besonin se Troja, nėse kjo kish ekzistuar, ndodhej nė Hisarlik. Pėr shumėkėnd, Iliada dhe Odiseja ishin letėrsi e madhe, jo histori. Njė njeri qė mbeti i bindur se Troja kish ekzistuar ishte Frank Calvert, konsulli i SHBA nė rajon dhe njė arkeolog amator.

Nė mesin e viteve 1860, Calvert bėri disa gėrmime paraprakė nė Hisarlik, duke zbuluar mbetjet e njė tempulli nga koha klasike dhe njė mur nga koha e Aleksandrit tė Madh. Ishte inkurajuese, por njėkohėsisht bindi Calvertin se ka shumė shtresa historie poshtė Hisarlikut dhe se gėrmimi i nevojshėm do tė kėrkonte mė shumė para nga sa kishte ai.

Mė pas, nė vitin 1868, Calvert thirri pėr darkė Heinrich Schliemannin, njė milioner gjerman i apasionuar pas Homerit. Edhe Schliemann u bind se, Hisarlik ishte nė fakt Troja. Dhe, ndryshe nga Calvert, s i kish paratė pėr tė bėrė diēka. Nė 1870, ai dhe ekipi i tij nisėn tė gėrmojnė. Schliemann besonte se Troja e Homerit ishte kaq e lashtė, saqė mund tė gjendej vetėm po tė gėrmohej thellė nė Hisarlik.

Kėshtu qė ai hapi njė sipėrfaqe shumė tė madhe tė kodrės, duke mbėrritur deri nė themelin. Teksa gėrmonte, u shqetėsua kur gjeti shumė objekte tė Epokės sė Gurit, pasi kėta logjikisht duhej tė ndodheshin poshtė Epokės sė Bronzit apo Hekurit qė kish pėrshkruar Homeri. Nė maj tė 1872, Schliemann pranoi nė ditarin e tij se ishte i “shastisur”. Megjithatė, vazhdoi tė gėrmojė.

Thesare nga Troja?

Mė pas, nė maj 1873, ai gjeti flori. Siē e ka rrėfyer mė vonė historinė ai vetė, Schliemann druhej se si mund tė reagonin punėtorėt e tij po tė shihnin arin. Duke u thėnė se sapo ish kujtuar qė kish ditėlindjen, ai u tha qė tė bėnin pak pushim. Mė pas thirri bashkėshorten, Sophia, e cila e mori fshehtėsisht floririn nė shallin e saj. Vetėm mė vonė ēifti ekzaminoi thesarin, i cili tejkalonte edhe ėndrrat mė tė bukura tė Schliemann.

Kishte vepra tė mrekullueshme nė ar dhe nė bakėr, duke pėrfshirė 2 kurora tė bėra me mijėra copėra floriri, 60 vathė floriri dhe 8750 unaza floriri. Schliemann konkludoi se ky duhej tė ishte thesari i Mbretit Priam, pėrfshirė xhevahirėt e Helenės. Mė vonė, ai spekuloi se njė pjesėtar i familjes kishte fshehur thesarin teksa grekėt po shkatėrronin qytetin.

Mė pas, trojani i pafat ishte varrosur nėn rrėnoja teksa sėnduku dhe qyteti u pushtuan nga flakėt. Njė ēelės bakri qė ish gjendur pranė xhevahirėve duhej tė kish shėrbyer pėr tė hapur sėndukun, hamendėsonte Schliemann.Ende i shqetėsuar pėr sigurinė e thesarit, Schliemann e kaloi fshehtas drejt Greqisė.

Kjo gjė nuk u pėlqeu aspak autoriteteve turke, qė e ēuan para gjyqit. Nė 1875, Schliemann pranoi t i paguajė pesėdhjetė mijė franga qeverisė turke. Nė kėmbim, turqit pranuan qė ai ishte tashmė pronar i njė thesari unik e shumė tė vyer. Por, a ishte thesari i Priamit?

Ideja pėr gėrmimet


Nė biseda private, Schliemann shprehej se kish dyshime. Sado i madh qė ishte thesari, ai nuk shpjegonte mungesėn e shenjave tė tjera qė tė tregonin se Hisarlik ishte Troja e Homerit. Schliemann kish gjetur mbetje tė njė vendbanimi prehistorik, por asnjė prej rrugėve tė tjera apo portave tė mėdha qė kish pritur, pasi kish lexuar poemėn.

Ai qe i vendosur tė gėrmonte mė tej, por turqit, ende tė zemėruar nga fakti qė ai kish kaluar fshehtas thesarin jashtė vendit, refuzuan ti japin lejė. Por Schliemann, njė njeri qė nuk mund tė rrinte duarkryq, vendosi ta vazhdojė diku tjetėr kėrkimin e tij pėr Trojėn.

Ai vendosi qė, nėse nuk mund tė arrinte nė mbretėrinė e Priamit, tė paktėn mund tė kėrkonte nė atė tė Agamemnonit. Edhe kėtu, shkrimtarėt klasikė ofronin udhėzime, kėtė herė nė Mikenė, qė ndodhet poshtė Korinthit nė Gadishullin Argolik tė Greqisė. Ky mendohej prej kohėsh tė ishte vendi i varrimit tė mbretėrve tė lashtė grekė, dhe ndryshe nga Hisarliku, kėtu kish disa rrėnoja tė dukshme dhe mbresėlėnėse.

Ideja e Schliemann ishte tė gėrmonte jashtė mureve tė Mikenės, aty ku askush nuk kish parė. Rezultatet ishin edhe mė spektakolarė se sa nė Hisarlik. Ai gjeti pesė varre me eshtrat e 19 burrave dhe grave dhe dy fėmijėve, tė gjithė tė mbuluar me flori. Varret kishin gjithashtu shpata bronzi dhe kama floriri, kupa argjendi e floriri si dhe dhjetėra xhevahirė e dekoracione me flori.

Fytyrat e burrave ishin mbuluar me maska floriri qė dukeshin tė ishin portrete. Schliemann, me prirjen e tij tė natyrshme drejt dramatikes, shpalli se kish parė fytyrėn e vetė Agamemnonit. Tani ai ishte mė i bindur se kurrė qė Homeri kish pėrshkruar njerėz dhe beteja reale.

Por, varreza e kushtueshme nė Mikenė e bėri qytetin e vogėl tė Hisarlik tė dukej edhe mė pak madhėshtor, dhe kontrasti e bezdiste Schliemannin. Mė nė fund, nė vitn 1890, nė kėmbim tė njė pagese tė madhe, turqit i dhanė Schliemannit njė lejė pėr tė vazhduar gėrmimet nė Hisarlik. Kėtė herė, ai gėrmoi nė kufirin perėndimor tė kodrės, shumė pak larg qytetit ku kish gjetur thesarn e Priamit. Aty gjeti rrėnojat e njė ndėrtese shumė tė madhe.

Kjo ishte mė nė fund njė strukturė e denjė pėr heronjtė e Homerit; ndoshta, mendoi Schliemann, ky ishte pallati i Priamit. Brenda mureve tė kėsaj ndėrtese punėtorėt gjetėn mbetje poēesh si dhe forma e dekorime mikenase. Kjo i dha Schliemannit lidhjen qė ai kish kėrkuar mes Mikenės dhe Trojės.

Nėse nuk kishin luftuar me njėra-tjetrėn, atėherė tė paktėn kishin bėrė tregti me njėra-tjetrėn. Ironikisht, zbulimet e 1890 konfirmuan edhe frikėn mė tė madhe tė Schliemann, pasi zbulimet e reja ishin gjetur shumė mė pranė sipėrfaqes se sa qyteti qė ai kish gėrmuar nė 1870.

Shenja pėr Trojėn

Kjo tregonte se, Troja e Homerit ishte ndėruar shumė shekuj mė vonė se sa vendbanimi i vogėl ku Schliemann kish gjetur thesarin, kėshtu qė ky i fundit nuk mund tė kish qenė i Priamit, apo ndonjė figure tjetėr tė Iliadės. Mė keq akoma, kjo do tė thonte se Schliemann, me kėrshėrinė e tij pėr tė mbėrritur shpejt nė fund tė kodrės, kish kaluar mu nė mbetjet e Trojės sė Homerit.

Duke bėrė kėtė, ai me siguri kish shkatėrruar disa prej mbetjeve tė qytetit qė kaq shumė donte ta gjente. Schliemann vdiq nė 1890, kėshtu qė i mbeti asistentit tė tij tė dikurshėm, Ėilhelm Dorpfeld qė tė vazhdonte gėrmimet. Ky supozoi qė shtėpia e madhe e zbuluar nė fillim tė atij viti ishte pjesė e qytetit tė Epokės sė Bronzit qė Schliemann kish kėrkuar dhe vazhdoi tė gėrmojė nė Perėndim dhe nė Jug tė qytetit.

Nė 1893 dhe 1894, ai gjeti mė shumė shtėpi tė mėdha, njė kullė vrojtimi dhe treqind metra mur qyteti. Ai gjeti edhe shumė poēe tė tjera mikenase. Dorpfeld konkludoi se kjo ishte Troja e Homerit.

Nė tė vėrtetė, kulla, shtėpitė e mėdha dhe rrugėt e gjera ishin shumė mė pranė pėrshkrimeve tė poetit se sa ēdo ndėrtesė qė kish zbuluar Schliemann. Analiza qė Dorpfeld i bėri shtresave nė Hirsalik e bėri tė konkludojė se vendbanimi i vogėl i Schliemann ishte i dyti i ndėrtuar nė Hirsalik, dhe qė ish ndėrtuar nė 2500 Para Krishtit. Troja e Dorpfeld ishte qyteti i gjashtė i ndėrtuar nė tė njėjtin vend, dhe ishte ndėrtuar mes viteve 1500 dhe 1000 para Krishtit. Kjo e afroi atė shumė me datėn tradicionale tė Luftės sė Trojės – afėrsisht nė 1200 para Krishtit. Ai u bind edhe mė shumė se kish zbuluar Trojėn e Homerit.

Pikėpamja tjetėr

Pikėpamjet e Dorpfeld mbizotėruan pėr 40 vjet, deri kur njė ekspeditė amerikane nėn drejtimin e Carl Blegen mbėrriti nė Hirsalik. Gėrmimet e Blegen qė zgjatėn nga 1932 deri nė 1938 nxorrėn disa probleme serioze nė hipotezėn e Dorpfeld. Sipas Blegen, shkatėrrimi i Trojės sė gjashtė nuk mund tė kish qenė rezultat i njė pushtimi grek.

Nė njėrėn anė tė murit themeli ishte zhvendosur, ndėrsa pjesė tė tjera ishin shembur krejtėsisht. Blegen besonte se ai lloj dėmi nuk mund tė shkaktohej nga njeriu – edhe nga njerėz me aftėsi Zotash.

Ai bėri shkaktar njė tėrmet. Sipas Blegen, ishte vendbanimi i radhės nė Hisarlik – dhe i shtati – qė ishte Troja e Homerit. Pas tėrmetit, trojanėt rindėrtuan qytetin e tyre, por nė mėnyra shumė tė ndryshme.

Shtėpitė e mėdha tė Trojės sė gjashtė u ndanė tani nė dhoma tė vogla dhe rrugėt e gjera u mbushėn me shtėpi tė vogla, secila me poēe tė mėdha nė dysheme.

Sipas Blegen, kjo tregonte pėr njė qytet nė rrethim: me grekėt jashtė portave tė Trojės, ēdo hapėsirė e disponueshme duhej tė mbushej me refugjatė dhe mallra. Blegen konkludoi se, qyteti i shtatė ra shumė shpejt pas tė gjashtit, kėshtu qė sėrish ai pėrputhej me datėn tradicionale tė Luftės sė Trojės.

Tre arkeologėt besojnė se kanė gjetur Trojėn

Nė fillim Schliemann, mė pas Dorpfeld, mė pas Blegen: tė tre arkeologėt besuan se kishin gjetur Trojėn e Homerit nė Hisarlik, ndonėse nė nivele tė ndryshėm. Tė tre do tė ishin ngazėllyer nga puna e studiuesve tė mėvonshėm dhe arkeologėve. Disa prej provave mė munduese erdhėn nga mbetjet e qytetėrimit Hitit, qė lulėzoi nė Turqi deri pak kohė pas vitit 1200 Para Krishtit.

Gjatė viteve 1970 dhe 1980, studiuesit deshifruan blloqe balte tė gjetur aty, disa prej tė cilave rendisnin emrat e mbretėrve tė huaj dhe diplomatėve, me tė cilėt kishin marrėdhėnie hititėt. Disa prej kėtyre studiuesve kanė sugjeruar se mes emrave ishin edhe ata tė Priamit dhe Paridit.

Duke u kthyer nė Hisarlik, nė mesin e viteve 1990, arkeologu gjerman Manfred, Korfmann pėrdori tekologji tė reja pėr tė gjetur muret e qytetit tė Dorpfeld-Blegen pėrtej limiteve tė mėparshėm. Troja e Korfmannit ishte, edhe mė shumė se e paraardhėsve tė tij, njė qytezė e denjė pėr heronjtė e Homerit. Analiza e Korfmann tregonte gjithashtu, qė muret trojanė mund tė kishin qenė tė dukshėm nė shekullin e tetė kur Homeri mund tė ketė vizituar vendin.

Megjithatė, shumica e studiuesve tė kohėve tė sotme kanė qenė tė kujdesshėm pėr tė mos kaluar nė konkluzione

Shumica e studiuesve thonė se nuk mund tė shprehen me siguri nėse ka ndodhur Lufta e Trojės. Iliada dhe Odiseja ishin produkte tė njė deshirimi pėr njė Epokė tė Artė tė humbur prej kohėsh, si dhe e imagjinatės shumė tė ndezur tė poetit, dhe si tė tilla nuk mund tė konsiderohen prova tė besueshme historike. Por ashtu si dyshonte Schliemann, nuk mund tė ketė mė dyshime qė kodra nė Hisarlik ka qenė dikur njė qytet i madh, ashtu si qyteza e Mikenės.

Dhe ndonėse historianėt nuk mund tė jenė tė sigurtė pėr emrat apo bėmat e atyre qė jetuan aty, ata mendojnė se ka shumė gjasa qė secili dinte shumė gjėra pėr tė tjerėt. Populli i Trojės dhe ai i Mikenės flisnin me njėri-tjetrin, tregtonin me njėri-tjetrin dhe, luftonin me njėri-tjetrin. Tė paktėn deri kėtu Schliemanni – dhe Homeri – kishin tė drejtė.
avatar
Kinich-Ahau

35


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Shiko temėn e mėparshme Shiko temėn pasuese Mbrapsht nė krye


 
Drejtat e ktij Forumit:
Ju nuk mund ti pėrgjigjeni temave tė kėtij forumi